سخن گفتن و نوشتن مطلب برای بیان مقصود و برقراری ارتباط برای هر فردی لازم است .سخن گفتن ابزار مهم ارتباط انسانی است . بیان روان و ساده نویسی از محاسن سخنوری و نویسندگی می باشد سخنور و نویسنده باید به نحوی عمل نماید که شنونده یا خواننده هم به تامل و تفکر واداشته شود و به وی فرصت داده شود که طعم و نغزی گفتار و نوشتار پخته و سنجیده را بچشد.
« برای ادای معنی واحد غالبا عبارتهای متعدد می توان به کار برد و از واژه ها و تعبیرهای متعدد می توان استفاده کرد . لیکن همواره یکی از عبارتهای یا یکی از این واژه ها و تعبیرهاست که در شرایط پیام رسانی معین بهتر افاده مقصود می کند .
برای انتخاب واژه و تعبیر نغز گنجینه لغوی نویسنده باید در حد لازم غنی باشد ، یعنی نویسنده باید چیزی در آستین داشته باشد .
فصاحت و بلاغت تا حد زیادی به گزینش واژه ها و تعبیرها بستگی دارد . گاهی انتخاب یک فعل ، یا صفت یا یک قید بجا و پر محتوا ، کار چند جمله را می کند.»
« کتاب شاهنامه که امروز یکی از خزائن لغت و گنجینه های فصاحت زبان ماست برای وسعت و قوت فکر و قدرت بیان و استواری طبع و اقتدار کلامی و احاطه تعبیری این استاد بزرگ بهترین نمونه و قویترین دلیل است و از انجا می توان دانست که در گزارش معانی و پرداخت افکار ، وی را چه مایه فراوان حاصل بود تا توانست آن داستانها و معناهای سخت عبارت را به این صورت زیبا و در الفاظ جزل و روان جلوه دهد .
از این بگذریم شاهنامه خود دارای معانی مختلف است و تنها کتاب قصه نیست . فلسفه هست ،اخلاق هست ،غزل هست و بالاخره تمام فنون سخن هست ».
برای آنکه بتوان سخن پخته گفت و در نوشتن مطالب از تنوع واژه ها و کلام استفاده کرد شاهنامه حکیم فردوسی بهترین منبع برای تنوع در واژه و کلام است . در این نوشته ،حدود ۹۰ واژه بدیع در باره کلمه « سخن » از شاهنامه فردوسی انتخاب گردیده است . این واژه ها ترکیبی از کلمه سخن و اغلب یک صفت ساده یا مرکب است. با انتخاب و کاربرد این واژه های متنوع، می توان در سخن استوار راندن و آراستگی بیان و کلام ،نوشتن هرگونه مطلب علمی و گفته های پرنگاراجتماعی استفاده کرد به نحوی که مقصود از بیان یا نوشتن مطلب ، و پیام سخن بایسته یا نوشته آراسته برای شنونده بهتر قابل فهم و درک باشد .
کلماتی که حکیم فردوسی از آنها در گفتن اشعار استفاده کرده است تنها تنوع واژه ها نیست بلکه در بعضی موارد بار روان شناسی و روابط اجتماعی هم در بر دارد، به طور مثال به این بیت توجه نمائید :
سخن های امید گویم کنون        که دل را به شادی بود رهنمون
یعنی سخن و گفته ای که در آن امید به آینده و ایجاد دیدگاه مثبت نسبت به آینده برای کسی گفته شود ، موجب ایجاد شادی و مسرت در وی خواهد شد .
یا به بیت زیر توجه شود که عینیت آن را در جامعه خود و در رفتار اطرافیان خود مشاهده می کنیم :
سخن گفت کژ ز بیچارگیست           به بیچارگان بر بباید گریست
به راستی که در بسیاری موارد فرد دورغ گو از بیچارگی و از سر استیصال اقدام به گفتن سخن کژ می نماید و در اینگونه موارد بیشتر باید به حال فرد دلسوزی کرد تا واکنش شدید نشان داد .
بهرحال سخن حکیم سراینده نامورنامه مشحون از اصطلاحات ناب و پرمعنی است که می توان آنها را در نوشتن متون و گفتار خود بکار برد تا سخن نوشته و بیان شده برای خواننده یا شنوند مفهوم دقیق تری داشته باشد .

• سخن آبدار

نبشتند نامه یکی شاهوار

                                سخن های شایسته آبدار ۳۵۴/ ۳۰۴

• سخن آراسته

جهاندار خاقان مرا خواسته است

                                سخن ها ز هر گونه آراسته ست ۲۸۶۹/ ۲۱۴۴

• سخن استوار

گهی بردبار و گهی رازدار

                             که باشد سخن نزد او استوار ۶۹/ ۱۶۷۴

• سخن آگنده

دبیر پژوهنده را پیش خواند

                               سخن های آگنده را برفشاند ۲۲۲۵/ ۴۷۹

• سخن آلوده

چو فرزند را گیو گم بوده دید

                                  سخن را بران گونه آلوده دید ۵۵۳/ ۸۰۸

که آلوده بینم همی زو سخن

                                   پر از دردم از روزگار کهن ۱۷۱۴/ ۱۸۲۰

• سخن امید

سخن های امید گویم کنون

                             که دل را به شادی بود رهنمون ۲۵۳۶/ ۱۸۵۴

• سخن باریک

سخن های باریک و مرد خرد

                                چو دل تیره باشد ، کجا بگذرد؟ ۴۱۴/ ۱۳۸۸

سخن دارد از موی باریکتر

                                  ترا دل ز آهن نه تاریکتر ۴۱۶/ ۱۳۸۸

بیاورد و بنشاند نزدیک خویش

                           بگفت آن سخن های باریک خویش ۵۰۲/ ۱۵۵۴

• سخن با فروغ

اگر دیو نمام که جز دروغ

                         نداند ، نراند سخن با فروغ ۲۵۲۳/ ۱۸۵۴

• سخن با مغز

مران نامه را زود پاسخ نوشت

                                سخن های با مغز و فرخ نوشت ۷۸/ ۱۳۷۴

چو یک ماه شد نامه پاسخ نوشت

                             سخن های با مغز و فرخ نوشت ۳۴۱۸/ ۲۱۶۷

• سخن باندازه

همی دور مانی ز رسم کهن

                             براندازه باید که رانی سخن ۲۵۲۴/ ۱۲۴۰

به بخشش بیارای و زفتی مکن

                              با اندازه باید به هر در سخن ۶۸۴/ ۱۷۷۷

اگر زو براندازه یابم سخن

                              نو آیین بدیهاش گردد کهن ۱۹۴/ ۲۰۳۳

• سخن بایسته

ز بهر شما از پدر خواستم

                               سخن های بایسته آراستم ۱۵۴/ ۶۴

جهاندیدگان را ز کشور بخواند

                          سخن های بایسته چندی براند ۳۰۶/ ۱۱۹

زمانی بپیچید و رنجور بود

                         سخن های بایسته گفت و شنود ۹۰۰/ ۱۴۴

از آن پس یکی داستان برگشاد

                              سخن های بایسته را درگشاد ۱۱۴/ ۲۴۸

وزان پس گرانمایگان را بخواند

                              سخن های بایسته چندی براند ۱۲۶۶/ ۴۳۸

ز پهلو همه موبدان را بخواند

                                سخن های بایسته چندی براند ۱۴۹/ ۵۷۲
 
وزین روی رستم یلان را بخواند

                                سخن های بایسته چندی براند ۳۶۵/ ۷۲۴

چو بشنید گردنفراز اردشیر

                                سخن های بایسته دلپذیر ۳۵۵/ ۱۴۶۹

دبیر خردمند را پیش خواند

                               سخن های بایسته با او براند ۵۱۶/ ۱۷۷۰

دبیر سرافراز را پیش خواند

                            سخن های بایسته چندی براند ۱۶۹۰/ ۲۰۹۵

• سخن براز

شبی تیره هرمزد شهران گراز

                            سخن ها همی گفت چندی براز ۳۰/ ۲۲۳۰

• سخن با محابا

بدانید کین عرض ، آزرم نیست

                           سخن با محابا و با شرم نیست ۱۸۹/ ۱۷۵۷

• سخن به آزرم

چو پرسدت با وی سخن گرم گوی

                                  سخن ها به آزرم و با شرم گوی ۱۰۹۱/ ۱۶۴۲

• سخن بهتر

سه روز اندر این کار رای آوریم

                                    سخن های بهتر بجا آوریم ۲۰۴۲/ ۴۷۱

• سخن بیداد

سخن های بیداد گوید همی

                               بزرگی به شمشیر جوید همی ۱۰۴/ ۱۷۱۹

• سخن بیهوده

ز قیصر چو بیهوده آید سخن

                                بخندد بران کار مرد کهن ۳۴۴۸/ ۲۱۶۸

• سخن پاک

از آن رفتن جندل و رای خویش

                                سخنها همه پاک بنهاد پیش ۱۵۰/ ۴۶

چو بشنید زال آین سخن های پاک

                              بیازید انگشت برزد به خاک ۲۹۹۹/ ۱۰۸۴

سخن های پاک نو باید شنید

                               تو داری در رازهای و کلید ۱۵۶۴/ ۲۰۹۰

• سخن پراکنده

ستاره زند رای با چرخ ماه

                               سخن ها پراکنده گردد به راه ۹۹۳/ ۱۷۹۰

• سخن پر گزاف

تو چندین چه رانی سخن پر گزاف

                              ز دارا شده ستی خداوند لاف ۷۴۸/ ۱۴۰۲

• سخن پر نگار

به هر جای چربی بکار آوری

                                سخن ها چنین پر نگار آوری ۱۲۲۲/ ۸۹۳

• سخن پند مند

مگر او گشاید یکی پندمند

                                  سخن در دل شهریار بلند ۶۴/ ۲۴۶

• سخن پیر( پخته )

مرا جام از و پر می و شیر بود

                              جوانی به بالا ، سخن پیر بود ۱۰۳۳/ ۶۱۰

• سخن پهلوانی

سکندر دل خسروانی گرفت

                                     سخن گفتن پهلوانی گرفت ۱۱۹ / ۱۳۵۰

• سخن پوشیده

که خراد برزین بر شهریار

                           سخن های پوشیده کرد آشکار ۱۵۴۶/ ۲۰۰۵

• سخن تازه

گر از گنج پرسی ، خود اندازه نیست

                           سخن های او د رجهان تازه نیست ۷۲۳/ ۱۴۰۱

بدو گفن کین را خود اندازه نیست

                                 اگر بشمری این سخن تازه نیست ۸۳۳/ ۱۹۷۵

• سخن تلخ

من اکنون هیونی فرستم به بلخ

                                     ابا نامه و با سخن های تلخ ۱۰۱۹/ ۴۲۸

ز پیش پدر گیو شد به بلخ

                                گرفته با یاد آن سخن های تلخ ۲۱۱/ ۸۵۳

دل زنگ خورده ز تلخی سخن

                                     ببرد از و زنگ باره ی کهن ۳۱۹۳/ ۱۰۹۳

• سخن تنگ

گر آرام گیری سخن تنگ نیست

                                 ترا پوزش از اندر پدر ننگ نیست ۱۱۲۲/ ۴۳۲

• سخن تیره

به گودرز گفت این سخن تیره گشت

                                         سر بخت ایرانیان خیره گشت ۸۱۹/ ۶۷۵

• سخن جفت با خرد

فرستاده برگشت پاسخ بگفت

                                   سخن ها همه با خرد بود جفت ۱۳۴۰/ ۱۴۲۶

• سخن جوی

پزشکی سراینده برزوی بود

                              به پیری رسیده سخن جوی بود ۳۴۴۷/ ۱۸۹۱

• سخن چرب

خردمند و هشیار و با رای و شرم

                                   سخن گفتن چرب و آواز نرم ۷۳۸/ ۱۷۸۰

که دانای هنودش خواند اثیر

                                  سخن های چرب آرد و دلپذیر ۱۵۲۴/ ۲۰۸۸

سخن چرب رانیم یک ماه نیز

                                     ز راه درشتی بگوییم چیز ۳۷۸/ ۲۲۱۶

• سخن چین

سخن چین بیدانش و چاره گر

                                  نباید که یابند پیشت گذر ۴۱/ ۱۵۲۰

سدیگر سخن چین و دوریه مرد

                              بکوشد برانگیزد از آب گرد ۱۴۸۳/ ۱۸۱۰

• سخن خام

ندانی که دهقان ز دین کهن

                             نپیچد ، چرا خام گویی سخن ۲۱۷۵/ ۲۱۱۵

• سخن خسروانی

بیامد گلینوس نزد گوان

                          بگفت این سخن گفتن خسروان ۸۶/ ۲۲۰۴

• سخن خوار

بدو گفت جاماسب کای شهریار

                        منم رفتنی کین سخن نیست خوار ۱۲۰۷/ ۱۱۸۵

به نزدیک ایشان سخن خوار بود

                               سپاهش همه سست و ناهار بود ۱۰۸۹/ ۲۰۷۰

• سخن خواره

چنین گفت کز آمدن چاره نیست

                                چو در زمانه سخن خواره نیست ۵۰۵/ ۲۲۲۱

• سخن خوب

کجا آن بتان پر از ناز و شرم

                                سخن گفتن خوب و آواز نرم ؟ ۱۷۰۳/ ۴۵۷

بیندیش و این را یکی چاره جوی

                             سخن های خوب و به اندازه گوی ۲۱۶۹/ ۴۷۶

کنون هر چه گفتم تو آن گوش دار

                               سخن های خوب اندر آغوش دار ۱۲۴/ ۷۱۴

تو آن گوی کز پادشاهان سزاست

                        نگوید سخن شاه جز خوب و راست ۳۰۳۶/ ۱۲۶۲

دلارای و با رای و با ناز و شرم

                                سخن گفتن خوب و آوای نرم ۶۵/ ۱۳۷۳

روانت خرد باد و دستور شرم

                                سخن گفتنت خوب و آواز نرم ۳۷/ ۱۵۲۰

هم اندر زمان زود پاسخ نوشت

                         سخن هر چه بود اندرو خوب و زشت ۶۷/ ۱۷۲۴

سپهبد فرستاده را پیش خواند

                                    بخوبی سخن ها فراوان بخواند ۳۲۴۴/ ۱۸۸۳

تو پاسخ مرو را به اندازه گوی

                                 سخن های خوب آور و تازه گوی ۴۱۸۷/ ۱۹۲۲

سخن هر چه دیدی بخوبی بگوی

                                   و زین پاسخ نامه زشتی مجوی ۴۲۴۸/ ۱۹۲۵

زدی دست بر پشت او نرم نرم

                                        سخن گفتن خوب و آواز نرم ۹۷۱/ ۲۰۶۵

بخوبی سخن گوی و بنوازشان

                                      به مردانگی سر برافرازشان ۲۹۱۸/ ۲۱۴۶

• سخن خودکامه

زن چاره گر بستد آن نامه را

                                 شنید آن سخن های خودکامه را ۳۰۸۲/ ۲۱۳۵

• سخن خیره

ز گرگین سخن سربسر خیره دید

                                     همه چشمش از روی او تیره دید ۵۵۱/ ۸۰۸

سخن هر چه گفتم همه خیره بود

                                       که آب روان از بنه تیره بود ۱۲۸۸/ ۲۰۷۸

• سخن چرب و نرم

همان به که با او با آواز گرم

                               سخن گویمش اندکی چرب و نرم ۳۱۹/ ۳۹۷

ترا چند خواهی ، سخن چرب هست

                                  بدل نیستی پاک و یزدانپرست ۱۲۴۳/ ۱۰۰۹

تو او را به تن زیردستی نمای

                                  یکی در سخن نیز چربی فزای ۲۶۰/ ۱۳۶۲

شب تیره بهرام را پیش خواند

                                      بچربی سخن چند با او براند ۲۰۱/ ۱۹۴۹

مرو را به دامت فراز آورم

                                   سخن های چرب و دراز آورم ۶۱۳/ ۱۹۶۶

بچربی سخن گفت باید بسی

                                  نهانی نباید که داند کسی ۲۵۲۸/ ۲۱۳۰

• سخن چین

بماند سخن چین و دوروی دیو

                                     بریده دل از ترس گیهان خدیو ۲۵۲۴/ ۱۸۵۴

• سخن چو رعد

چو شعبه بیامد به نزدیک سعد

                                       ابا آن سخن ها چو درنده رعد ۲۴۲/ ۲۲۴۷

• سخن داد

بدان ای پدر کین سخن داد نیست

                                       مگر جنگ لاون ترا یاد نیست ۲۲۶۱/ ۹۴۰

نگفته است مادر سخن جز به داد

                                     ترا دل چرا شد ز بیداد شاد ۳۰۰۸/ ۱۸۷۴

چنین گفت ای مهتر سودمند

                                  سخن گفتن داد به یا پسند ؟ ۸۴۳/ ۲۰۶۰

سخن گفت پس راد فرخ بداد

                                    که ای نامداران فرخ نژاد ۸۶۰/ ۲۰۶۰

• سخن دانندگان ( داننده )

 یکی رنج بردار و او را ببین


                               سخن های دانندگان برگزین ۱۴۵۶/ ۲۰۸۵

بینداخت باید پس آنگه برید

                              سخن های داننده باید شنید ۳۸۸۵/ ۲۱۸۶

• سخن دراز

سخن زین درازی چه باید کشید

                                 هنر برتر از گوهر آمد پدید ۲۱۳/ ۳۳۲

سخن های خوب و دراز آوری

                                مگر بخت گم بوده باز آوری ۵۴۷/ ۳۴۶

تو شو کینه و تاختن را بساز

                              از این در سخن ها مگردان دراز ۱۰۵۴/ ۴۲۹

اگر آسمانی جز این است راز

                             چه باید کشیدن سخن ها دراز ۱۱۳۲/ ۴۳۲

برو لشکر آورد ز هر سو فراز

                                 سخن ها نباید که گردد دراز ۶۰۹/ ۱۰۱۴

چنین گفت شنکل که ای سرفراز

                              چه باید کشیدن سخن ها دراز ۳۲۵/ ۷۲۲

بدو گفت گودرز کای شهریار

                            سخن ها درازست ازین کارزار ۱۴۹۵/ ۷۷۱

نبشته نگردد به پرهیز باز

                            نباید کشیدن سخن ها دراز ۲۲۶۴/ ۹۴۱

بدو گفت ای شاه گردنفراز

                  سخن های چوبین ز من شد دراز ۱۸۱۱/ ۲۰۱۶

سخن ها درازست و کاری درست

                            به یزدان کنون باز هشتیم پشت ۶۸۳/ ۲۰۵۳

مگر پاسخ شاه یابیم باز

                                 که امروز شد سخن ها دراز ۳۵۷۵/ ۲۱۷۴

• سخن در پرده

بدان تا بپرسند از و چند و چیز

                                 نهفته سخن های در پرده نیز ۱۴۱۸/ ۱۶۵

• سخن درخور

به گودرز گفت این سخن درخورست

                                           لب پیر با پند نیکوترست ۵۷۳/ ۳۴۷

• سخن در دل

برفتند و شبگیر بازآمدند

                               سخن در دل و پر گداز آمدند ۲۲۷/ ۱۷۴۰

• سخن درست

یکی پهلوان گفت کین کارتست

                                 سخن گر درستست گر نادرست ۷۸۷/ ۲۲۶۹

• سخن درشت

بگفتش سخن ها از ین سان درشت

                                       بتندی از آنجای بنمود پشت ۱۲۵۳/ ۵۵۶

چو یابید گو را نبایدش کشت

                                    نه با او سخن نیز گفتن درشت ۳۲۰۱/ ۱۸۸۲

سخن ها شنیدم چندی درشت

                                       به پیروزگر باز هشتیم پشت ۲۸۸/ ۲۰۳۷

• سخن دروغ

همی تاج و تخت از تو گیرد فروغ

                                     سخن هرچه گویی نباشد دروغ ۱۲۳۰/ ۶۹۳

• سخن در نهفت

چو بهرام را دید با او بگفت

                                 سخن ها کجا داشت اندر نهفت ۶۱۵/ ۱۹۶۶

• سخن دشوار

سخن هر چه بر بنده دشوارتر

                                    تنش خسته تر زان و دل زارتر ۸۰۴/ ۱۴۰

• سخن دگرگونه

اگر خود دگرگونه گردد سخن

                                  تو زاری نساز و نژندی مکن ۱۰۳۲/ ۳۶۶

وگر خود دگرگونه باشد سخن

                                 شه نو گزیند سپهر کهن ۴۴۱/ ۱۹۵۹

• سخن دلپذیر

دلیر جوان سر به گفتار پیر

                                   بداد و ببود این سخن دلپذیر ۱۱۰۶/ ۳۶۹

چنین داد پاسخ به پیران پیر

                              که هست این سخن ها هم دلپذیر ۱۱۲۰۱/ ۴۳۵

تو بشنو ز گفتار دهقان پیر

                                 اگر چه نباشد سخن دلپذیر ۱۸/ ۷۷۴

چو اگه شد از هفتواد اردشیر

                                 نبود آن سخن ها ورا دلپذیر ۵۷۰/ ۱۴۷۸

ز جاده سخن گفت و وز شهد و شیر

                              بدو گفت هست این سخن دلپذیر ۱۷۱۸/ ۱۸۲۰

بدو گفت خاتون که ای مرد پیر

                                نگویی همی یک سخن دلپذیر ۲۲۳۳/ ۱۸۴۲

• سخن دیرینه

سخن های دیرینه دستان بگفت

                                 که با داد یزدان خرد باد جفت ۳۱۳۸/ ۱۹۰

بیامد ورا تنگ در برگرفت

                                سخن های دیرینه اندرگرفت ۸۷۷/ ۱۱۳۱

سخن های دیرینه یاد آوریم

                               به گفتار لب را به داد آوریم ۲۳۸۹/ ۱۲۳۴

جوانان و پیران رومی نژاد

                              سخن های دیرینه کردند یاد ۱۲۶۰/ ۲۰۷۷

بتبه نوبت ورا پیش بنشاندی

                                سخن های دیرینه بر خواندی ۳۲۷۵/ ۲۱۶۱

• سخن راز

نفرمود بردن به پیشش نماز

                           ز یاران سخن را همی داشت راز ۵۹۵/ ۱۶۹۶

• سخن راست

بر و بوم ایران دو رویه مراست

                                بباید شنیدن سخن های راست ۳۸۲/ ۳۰۵

بگویش که راست گویی سخن

                                    مر با تو گفتار آمد به بن ۱۳۵/ ۶۴۷

بدو گفت کسری سخن راست گوی

                                    مکن چاره و هیچ کژی مجوی ۱۷۲۱/ ۱۸۲۰

سراسر سخن راست زروان بگفت

                                    نهفته پدید آورید از نهفت ۱۷۲۳/ ۱۸۲۰

همه راست گوید سخن کم و بیش

                              نگردد به هر کار از آیین خویش ۱۴۲۹/ ۱۸۰۸

نگر تا چه گوید سخنگوی بلخ

                                   که باشد سخن گفتن راست تلخ ۴۷۶/ ۲۰۴۵

پس مرگ من یادگاری بود

                                  سخن گفتن راست باری بود ۱۲۹/ ۲۲۰۶

• سخن رایگان

حسین قتیبست ز آزادگان

                            که از من نخواهد سخن رایگان ۸۹۷/ ۲۲۷۴

• سخن زشت

بدیشان نمود آن سخن های زشت

                                کجا شاه ترکان سوی او نوشت ۲۰۶/ ۱۱۴۲

• سخن سبک

سخن ها سبک گوی و بسته مگوی

                                 مکن خام گفتار با رنگ و بوی ۱۵۵۲/ ۱۸۱۳

• سخن سرد

چو رستم بیاید به فرمان من

                                 ز من نشنود سرد هر گز سخن ۲۵۷۷/ ۱۲۴۳

سخن گر نرفتی بدین گونه سرد

                                     ورا و ترا نیستی دل بدرد ۱۲۶۹/ ۱۹۹۳

• سخن سست

به نظم اندرون سست گشتش سخن

                                         از و نو نشد روزگار کهن ۱۰۵۴/ ۱۱۷۹

• سخن سنج

سخن سنج و دینار گنجی مسنج

                              که بر دانشی مرد خوارست گنج ۱۵۰۸/ ۱۸۱۱

سخن سنج بی رنج اگر مرد لاف

                                   نبیند ز کردار او جز گزاف ۴۶۷/ ۲۲۲۰

• سخن سودمند

چو گفتار دانا پسند آمدش

                             سخن های او سودمند آمدش ۴۸۷/ ۱۳۹۱

همی زیست نه سال با رای و پند

                               جهان را سخن گفتنش سودمند ۱۲/ ۱۵۲۹

چو بشنید رومی پسند آمدش

                                سخن های او سودمند آمدش ۱۰۵/ ۱۶۷۵

فراوان بگفتند با او ز بند

                                  سخن ها که بودی ورا سودمند ۳/ ۱۷۲

اگر کار بندید پند مرا

                                    سخن گفتن سودمند مرا ۱۸/ ۱۷۲۲

کنون بند فرمود بندم سزاست

                                    سخنهای سودمندم جزاست ۹۷/ ۱۷۳۵

سخن ها که جان را بود سودمند

                                      وزان مرد بی ارج گردد بلند ۱۴۷۲/ ۱۸۱۰

نخستین سخن گفتن سودمند

                               خوش آواز خواند ورا بی گزند ۴۰۳۸/ ۱۹۱۶

بگویم به تو هر چه باید ز بند

                               سخن چند یاد آمدم سودمند ۵۷۷/ ۱۹۶۵

ز قیصر یکی نامه آمد بلند

                              سخن گفتنش سربسر سودمند ۱۳۸۶/ ۲۰۸۲

داد و نخست اندر آمد به پند

                                 سخن ها همی راندی سودمند ۱۴۶۲/ ۲۰۸۶

چو بشنید قیصر پسند آمدش

                                     سخن های او سودمند آمدش ۱۵۶۲/ ۲۰۸۹

سپهدار نشنید پند مرا

                                 سخن گفتن سودمند مرا ۲۷۳۳/ ۲۱۳۸

• سخن شایسته

نبشتند نامه یکی شاهوار

                              سخن های شایسته آبدار ۳۵۴/ ۳۰۴

کنون برگشایم در داستان

                       سخن های شایسته باستان ۱۶۹۵/ ۴۵۶

دبیر خردمند را پیش خواند

                          سخن های شایسته با او براند ۹۹۸/ ۸۸۶

فرستاده ای نیکدل را بخواند

                               سخن های شایسته چندی براند ۱۷۱۴/ ۱۰۲۹

همه خواند بر ما یکایک دبیر

                                     سخن های شایسته و دلپذیر ۳۴۳۷/ ۲۱۶۸

بود بیت شش بار بیورد هزار

                               سخن های شایسته غمگسار ۳۴۸۳/ ۲۱۷۰

• سخن شیرین

سپهبد پرستنده را گفت گرم

                             سخن های شیرین به آواز نرم ۵۷۸/ ۱۳۰

فرستاده را چند گفتند گرم

                         سخن های شیرین به آواز نرم ۱۸۹۳/ ۱۰۳۷

• سخن فاش

همینست فرجام و آغاز ما

                          سخن گفتن فاش و هم راز ما ۵۸/ ۱۹۴۳

• سخن فرخ

پس آن نامه سام پاسخ نوشت

                            شگفتی سخن های فرخ نوشت ۱۵۲۳/ ۱۷۰

هم اندر زمان زود پاسخ نوشت

                              سخن های با پند فرخ نوشت ۲۶۷/ ۱۵۷۸

بگوید که آن نامه پاسخ نویس

                            به پاسخ سخن های فرخ نویس ۴۷۱/ ۱۵۹۶

• سخن فریب

که پیران نداند سخن جز فریب

                                 چو داند که تنگ اندر آمد نشیب ۱۶۰/ ۶۴۸

• سخن کژ

وزیشان بکشتم فزون از شمار

                                  نگویم سخن کژ بر شهریار ۲۴۹۷/ ۱۲۳۹

سخن گفتن کژ ز بیچارگیست

                                  به بیچارگان بر بباید گریست ۲۴/ ۱۷۵۰

دروغست گفتار تو سربسر

                             سخن گفتن کژ نباشد هنر ۴۴۷/ ۲۰۴۳

ز گفتار چون این سخن شرم دار

                                نباید سخن کژ بر شهریار ۵۰۲/ ۲۲۲۱

• سخن کوتاه

اگر جنگ فرمان دهد جنگ ساز

                              سخن کوته است ار نگیری دراز ۱۱۲۱/ ۴۳۲

سخن های کوته ازو شد دراز

                                   تو با لشکری چاره او بساز ۱۱۱۹/ ۷۵۶

سخن های کوتاه و معنی بسی

                                  که آن یاد گیرد دل هرکسی ۱۱۸۸/ ۲۰۷۴

• سخن گرم

بشد منذر و شاه را کرد نرم

                          بگسترد پیشش سخن های گرم ۶۱/ ۱۵۹۹

چو بشنید شاه آن سخن های گرم

                                ز گردان چینی به آوای نرم ۲۱۵۴/ ۱۸۳۸

• سخن گزاف

نگوییم چندین سخن بر گزاف

                            که بیچاره باشد خداوند لاف ۵۳۰/ ۱۳۹۳

چهارم نراند سخن از گزاف

                             ز بی دانشی نام جوید ز لاف ۱۵/ ۱۵۶۳

هران کس که راند سخن بر گزاف

                              بود بر سر انجمن مرد لاف ۴۵۲۲/ ۱۹۳۶

• سخن گزافه

که گویی ورا زنده بردار کن

                              ز شاهان نباید گزافه سخن ۵۴۶/ ۳۴۶

جهان گر براندازه جویی همی

                            سخن برگزافه نگویی همی ۱۷۵/ ۲۲۴۴

• سخن گفتن سودمند

همه گوش دارید پند مرا

                          سخن گفتن سودمند مرا ۴۸۶/ ۱۵۰۷

• سخن نابکار

من این را نبشتم که تا شهریار

                                  بداند سخن گفتن نابکار ۱۰۳۹/ ۱۱۷۸

چنین گفت خسرو که ای ترسگار

                                     نباید سخن گفتن بابکار ۱۱۶۳/ ۲۰۷۳

• سخن ناخوش

سخن های ناخوش ز من دور دار

                                        به بدها دل دیو رنجور دار ۲۸۰۲/ ۱۲۵۲

• سخن ناسازگار

سخن چند برگفت ناسازگار

                                از آن بیشه و گور و آن مرغزار ۶۰۲/ ۸۱۰

• سخن نرم

چو بینیش با وی سخن نرم گوی

                                برهنه مکن تیغ و تندی مجوی ۱۵۹/ ۷۱۵

• سخن ناخوش

بیامد برش گرد بیژن چو باد

                           سخن های ناخوش همی کرد یاد ۷۷۱/ ۵۹۹

• سخن نادلپذیر

بدو گفت توس ای خردمند پیر

                              چه گویی سخن های نادلپذیر ۱۳۰۶/ ۵۵۹

بدو گفت رستم که ای یاد گیر

                             چه گویی سخن های نادلپذیر ۳۰۳۴/ ۱۲۶۲

• سخن ناسودمند

زمانی فرود آی و بگشای بند

                                 چه گویی سخن های ناسودمند ۳۰۲/ ۱۶۸۴

یکی آگهی یافتم ناپسند

                                 سخن های ناخوب و ناسودمند ۱۸۸۱/ ۱۸۲۷

شنیدم سخن های ناسودمند

                                     دلم گشت ترسان ز بیم گزند ۷۶۱/ ۱۹۷۲
        
• سخن نرم

رخ شاه کاووس پر شرم شد

                             سخن گفتنش با پسر نرم شد ۵۲۷ / ۴۰۶

سخن نرم گوی ای جهاندیده مرد

                                         میازار لب را به گفتار سرد ۵۷۳/ ۵۹۰

چو پرسدت با وی سخن نرم گوی

                                سخن ها به آزرم و باشرم گوی ۱۰۹۱/ ۱۶۴۲

• سخن نغز

تو دانی که کاووس را مغز نیست

                               بتندی سخن گفتنش نغز نیست ۵۸۳/ ۳۴۷

پس از کینه اندر سخن های نغز

                                    بیارای اکنون به پاکیزه مغز ۲۵۴۵/ ۹۵۳

چو بشنید قارن سخن های نغز

                                      از آن نامور بچه پاک مغز ۵۰۳/ ۹۷۸

کنون زین سپس هفت خوان آورم

                                     سخن های نغز و جوان آورم ۱۵۳۴/ ۱۱۹۹

همان یاد دار این سخن های نغز

                                      بیفزاید اندر تنت خون و مغز ۴۴۲/ ۱۳۸۹

چو آن نامه بر نامور خواندند

                                  سخن های نغزش بر افشاندند ۵۲۲/ ۱۵۵۴

چو بودرجمهر آن سخن های نغز

                                   شنید و به دانش بیاراست مغز ۱۴۴۸/ ۱۸۰۹

سخن گفتن نغز و گفتار نیک

                                  نگردد کهن تا جهانست و یک ۲۴۸۱/ ۱۸۵۲

چو سالار شاه این سخن های نغز

                                     بخواند ببیند به پاکیزه مغز ۳۴۸۹/ ۲۱۷۰

• سخن نیک

به من گفتن و کار دردست اوست

                                    سخن گفتن نیک هر جا نکوست ۵۱۸/ ۱۱۱۶

• سخن نیکو

چه نیکو سخن گفت آن رایزن

                                 ز مردان مکن یاد ، در پیش زن ۴۴۹/ ۱۲۵

به نوذر در پندها را گشاد

                                سخن های نیکو بدو کرد یاد ۶۳/ ۱۹۴

خرد را و دین را رهی دیگرست

                               سخن های نیکو به بند اندرست ۵۴۳/ ۳۱۲

چنین گفت بهرام نیکو سخن

                            که با مردگان آشنایی مکن ۱۴۴۸/ ۳۸۳

چه گفت آن سپهدار نیکو سخن

                               که با بد دلی شهریاری مکن ۵۰۶/ ۴۰۵

ازان چار یک بهر موبد نهاد

                       که دارد سخن های نیکو به یاد ۳۲۵۸/ ۲۱۶۰



• سخن نو

تواز مرگ من هیچ غمگین مشو

                                 که اندر زمان این سخن نیست نو ۱۸۰۳/ ۱۴۴۶

• سخن یادگار

چو کوتاه شد گردش روزگار

                                     سخن ماند زان مهتران یادگار ۵۸۷/ ۱۶۲۱

ازیشان سخن یادگار است و بس

                                سرای سپنجی نماند به کس ۳۹۷۸/ ۱۹۱۴

برفت و بماند این سخن یادگار

                                  تو این یادگارش به زنهار دار ۴۶۰۹/ ۱۹۴۰

یکی تخت و آن گرزه گاوسار

                             که ماند آن سخن در جهان یادگار ۳۶۴۷/ ۲۱۷۷

کجا رستم و زال و اسفندیار

                               کزیشان سخن ماندمان یادگار ۳۳۰/ ۲۲۱۴



توضیحات :

۱ منبع اشعار از شاهنامه به کوشش پرویز اتابکی از انتشارات علمی و فرهنگی است .

۲ عدد سمت راست مندرج در جلوی ابیات ؛ شماره صفحه و عدد بعد از ممیز شماره بیت است.



حجت الله مهریاری