بهار
۱۳٩۱/۱۱/۱٠
احوال و آثار ناصر خسرو ... نظرات() 

 

ناصر خسرو قبادیانی

 

ابومعین حمیدالدین ناصرخسرو قبادیانى مروزى، در سال 394هجرى در روستاى قبادیان مرو، دیده به جهان گشود. ( این روستا  اکنون جزء کشور تاجیکستان است )وی از آغاز جوانى به فراگیرى دانش‌هاى گوناگون پرداخت و در سایه‌ى هوش سرشار و روح پژوهشگر خویش ازدانش‌هاى دوران خود مانند فلسفه، اخترشناسى، کیهان‌شناسى، پزشکى، کانى‌شناسى،هندسه‌ى اقلیدوسى، موسیقى، علوم دینى، نقاشى، سخنورى و ادبیات بهره‌ها گرفت. خوداو در این باره مى‌گوید :

 

به هر نوعى که بشنیدم ز دانش   

                                                  نشستم بر در او من مجاور

 

نماند از هیچگون دانش که من زان

                                                نکردم استفادت بیش و کم‌تر

 

با این همه، چون ناصرخسرو از خانوده‌اى سرشناس و دیوان‌سالار برخوردار  بود، درسال‌هاى پایانى فرمانروایى سلطان محمودغزنوى به کار دیوانى مشغول شد و این کار را تا 43 سالگى در دربارسلطان مسعود غزنوى و ابوسلیمان جغرى بیک داوود بن میکائیل ادامه داد. وی دورانی رادر بی خبری و بیهده گویی سپری کرد وی خود را به خاطر آن سخنان بیهوده این گونه ملامت مى‌کند :

 

اندر محال و هزل زبانت دراز بود   

                                         واندر زکات دستت و انگشتکان قصیر

 

بر هزل کرده وقف زبان فصیح خویش

                                           بر شعر صرف کرده دل و خاطر منیر 

 

آن کردى از فسادکه گر یادت آیدت   

                                              رویت سیاه گردد و تیره شود ضمیر  

 

          چشمت همیشه مانده به دست توانگران  

                                             تا اینت پانذ آرد و آن خز و آن حریر  

 

اما همین که به چهل سالگى پا گذاشت کم‌کم از کرده‌هاى خود پشیمان شد و سرانجام در پى دیدن خوابى شگفت بسیار دگرگون شد. خود او سرگذشت آن تغییر حال را در آغاز سفرنامه چنین نوشته است:

«شبى در خواب دیدم که یکى مراگفت چند خواهى خوردن از این شراب که خرد از مردم زایل کند. اگر بهوش باشى بهتراست. من جواب گفتم که: حکیمان جز این چیزى نتوانستند ساخت که اندوه دنیا کم کند.جواب دادی: در بى‌خودى و بى‌هوشى راحتى نباشد. حکیم نتوان گفت کسى را که مردم را
به بى‌هوشى رهنمون باشد، بلکه چیزى باید طلبید که خرد و هوش را بیفزاید. گفتم که
:من این از کجا آرم؟ گفت: جوینده یابنده باشد. سپس، به سوى قبله اشاره کرد ودیگرسخن نگفت . »                             

هنگاهى که ازخواب بیدار شد، آن گفته‌ها با او بود و بر او اثرى ژرف گذاشت و با خود گفت:" ازخواب دوشین بیدار شدم، اکنون باید که از خواب چهل‌ساله نیز بیدار شوم." ومصمم شد که همه‌ى رفتار خود را تغییر دهد . چون در خواب وی را سوى قبله خوانده بودند،بر آن شد که برای زیارت خانه خدا و بجای آوردن مراسم حج به مکه رود او سفر خود را درسال 437 هجرى از مرو و با همراهى برادرش ابوسعید و یک غلام هندى آغاز کرد. او از بخش‌هاى شمالى ایران به سوریه و آسیاى صغیر و سپس فلسطین، مکه، مصر و بار دیگر مکه و مدینه رفت و پس از زیارت خانه‌ى خدا ازمسیر  جنوب ایران و پشت سر گذاشتن نقاط بسیاری ، راهى بلخ شد. حاصل هفت ساله سفر  ناصر خسرو  و پیمودن  سه هزار فرسنگ راه دشوار علاوه بر دگرگونى فکرى ،سفرنامه‌ى ناصرخسرو است که مطالب و اطلاعات گرانبهایی به خوانندگان عرضه می کند ..

  حدود سه سال از هفت سال این سفر را در مصر در خدمت خلفای فاطمی گذراند و دست آورد این مدت ،آشنایى او باپیروان فرقه‌ى اسماعیلیه و پذیرش روش و آیین آنان شد . به اعتقاد اسماعیلیه امامت  از امام جعفر صادق(ع) به یکى از فرزندان
ایشان به نام محمد بن اسماعیل رسیده است  که همچنان زنده است و پنهانى زندگى مى‌کند. ازآن‌جا که پیروان فرقه اسماعیلیه برای تعقل و خردورزى اهمیت زیادى قائل بودند ،ناصرخسرو به آن فرقه گروید  وی  در مصر به خدمت خلیفه‌ى فاطمى مصر، المستنصربالله ابوتمیم معد بن على(487-420 هجرى قمرى)رسید و از سوى این خلیفه  به عنوان حجت خراسان برگزیده شد ..

ناصرخسرو دربازگشت به ایران، که همزمان با آغاز فرمان‌روایى سلجوقیان بود، در آغاز به بلخرفت و به ماموریت خود  یعنی  تبلیغ مذهب اسماعیلى پرداخت. اما پس از مدت کوتاهی  با مخالفت‌هاى گروه زیادى از مردم آن شهر رو به رو شد تا جائیکه بیم کشته  شدن وی بدست مخالفان می رفت. خود در این باره مى‌گوید :

در بلخ    ایمن   ‌انداز   هر   شرى  

                                          مى‌خوار و دزد و لوطى و زن‌باره       

ور دوستدار آل رسولى تو چون  

                                           من ز  خان و  مان  شوى  آواره

 

از این رو وی به ناچار، به شهرهاى دیگر خراسان و مازندران روى آورد در حالیکه همچنان به کار تبلیغی خود ادامه می داد. با اینکه در مازندران توانست  پیروانى پیدا کند  ،ولی در نهایت  مردم آن سامان چندان روى خوش به او نشان ندادندو مورد آزار خلق قرار گرفت . وی سرانجام برای حفظ جان و مصون ماندن از  آزار  به دره ی یمگان بدخشان افغانستان پناه برد تا در پناه خلوت آن سرزمین کوهستانى و به دور از هیاهو روزگار گذراند وی از زندگی در آنجا و  تنهایى و آوارگی و دوری از خانواده و زادگاه شکوه می کند و انعکاس این مسائل در شعر این دوران آشکار است  .در همین ایام دست به نگارش آثارش زد. بیش‌ترآثار او طى 15 سال ماندن در همین کوهستان به نگارش درآمده است . اودر آن سال‌ها از پشتیبانى على‌ بن اسد بن حارث، که اسماعیلى مذهب بود و ناصرخسرو کتاب جامع الحکمتین خود را به درخواست او نوشته است، برخوردار بود.سرانجام در همان سرزمین به سال 481 قمرى دیده از
جهان فروبست .

 

 

ویژگی های شعر ناصر خسرو :

 

شعرهاى ناصرخسرودر سبک خراسانى سروده شده ، سبکى که شاعران بزرگى مانند رودکى، فردوسی ، عنصرى ومسعود سعد سلمان به آن شیوه شعر سروده‌اند. اما از آن جایی که ناصر خسرو اندیشمندی است که هنر خود را در خدمت بیان اعتقادات و باورهای دینی ، اجتماعی و سیاسی خودگرفته وآن را  به زبان شعر بیان کرده به ناچار  شعر او روانى و انسجام شعر شاعرانی چون عنصرى و مسعود سعد سلمان را ندارد.

   از ویژگی های دیگر شعر ناصر خسرو آنست که وی به جای مدح پادشاهان و وزیران و بزرگان حکومت در دیوان خود به ستایش بزرگان دین و خلیفه‌هاى فاطمى پرداخته همچنین دردیوان وی به جای بیان احساسات عاشقانه ووصف معشوق ودلبستگى‌هاى زندگى و وصف طبیعت که بسیار اندک است ، ابیات فراوانی در دادن پند و اندرز و روشنگرى مخاطب دارد و گاهى نیز با گنجاندن دانش‌هاى مختلف زمان خود چون فلسفه، پزشکى، اخترشناسى و شگفتى‌هاى آفرینش را در قصیده‌هاى خود خواننده را به فکر کردن وادار کرده  و باورهاى خود را اثبات  می کند .

ناصرخسرو ازمیان قالب های مختلف  شعرى قالب قصیده رابرگزیده و بیان مقصود کرده است. وی از قالب غزل گریزان بوده و غزل سرایی از دلبران و زیبارویان  را کاری بیهوده می دانست  و  بارها از غزل‌سرایان روزگار خود انتقاد کرده است :

 

جز سخن من ز دل عاقلان         

                                       مشکل و مبهم را نارد زوال                     

 خیره نکرده‌ست دلم را چنین

                                          نه غم هجران و نه شوق وصال 

                   

نظم نگیرد به دلم در غزل   

                                            راه  نگیرد  به  دلم  در  غزال     

از چو منى صیدنیابد هوا    

                                           زشت بود شیر، شکار شگال   

نیست هوا را به دلم در، مقر   

                                         نیست مرا نیز به گردش، مجال

 

ناصر خسرو چون فردوسی شیفته‌ى کسب علم و دانش و خردورزى است و شعرى را مى‌پسندد که شنونده را به فکر کردن وادارد و مى‌گوید :

 

اگر شاعرى را تو پیشه گرفتى

           
                                            یکى نیز بگرفت خنیاگرى را                 

تو برپایى آن‌جاکه مطرب نشیند   

                                             سزد  گر  ببرى  زبان  جرى  را 

صفت چند گویى به شمشاد و لاله         

                                               رخ چون مه و زلفک عنبری را 

به علم و به گوهر کنى مدحت آنرا     

                                            که مایه‌ست مرجهل و بدگوهرى را

به نظم اندر آرى دروغى طمع را

                                            دروغست سرمایه مر کافرى را                    

          

پسنده‌ست با زهدعمار و بوذر

                                                   کند مدح محمود مر عنصرى را  

من آنم که درپاى خوکان نریزم

                                                    مر این قیمتى در لفظ درى را    

 

او ستایش راویژه‌ى خداوند، پیامبران و بزرگان دین مى‌داند و در این باره شعرهاى زیبایی سروده است. او در قصیده‌اى نام همه‌ى پیامبرانى را که در قرآن آمده است آورده است و درقصیده‌اى دیگر از عشق خود به قرآن و پیامبر اسلام چنین گفته است  :

 

گزینم قرآنست ودین محمد

                                               همین بود ازیرا گزین محمد

یقینم که من هردوان را بورزم

                                                یقینم شود چون یقین محمد

کلید بهشت ودلیل نعیم

                                             حصار حصین چیست؟ دین محمد

 

وی برای علی (ع) و فرزندانش احترام زیادی قائل است و بر این باور است که جوانمردى و بزرگى را پس از پیامبر اکرم(ص) تنها باید از على و فرزندانش آموخت :

 

یافت احمد به چهل سال مکانى که نیافت    

                                           به نود سال براهیم از آن عرش عشیر

 

على آن یافت زتشریف که زو روز غدیر

                                       شد چو خورشید درخشنده در آفاق شهیر

 

گر به نزد تو به پیریست بزرگى،سوى من

                                          جزعلى نیست بنایت نه حکیم و نه کبیر

 

با این همه ناصرخسرو شعرهایى در ستایش المستنصر بالله، خلیفه‌ى فاطمى، دارد که از نقطه ضعف‌هاى او به شمار مى‌آید. ناصرخسرو او را جانشین پیامبر معرفى مى‌کند و مى‌گوید :

 

میراث رسول است به فرزندش از او علم  

                                         زین قول که او گفت شما جمله کجایید

 

فرزند رسول است،خداوند حکیمان  

                                                امروز شما بى‌خردان و ضعفایید

 

از دیگر ویژگى‌هاى شعر ناصر خسرو، فراخواندن مردم به خودشناسى است که در کتاب روشنایى نامه به این امر زیاد پرداخته است زیرا  خودشناسى رانخستین گام در راه شناخت جهان هستى مى‌داند و مى‌گوید :

 

بدان خود را که گر خود را بدانى    

                                      ز خود هم نیک و هم بد را بدانى

 

شناساى وجودخویشتن شو                            

                                        پس آن‌گه سرفراز انجمن شو   

 

چو خود دانى همه دانسته باشى    

                                   چو دانستى ز هر بد رسته باشى  

 

ندانى قدر خودزیرا چنینى                            

                                          خدا بینى اگر خود را ببینى   

      

تفکر کن ببین تااز کجایى     

                                            درین زندان چنین بهر چرایى

 

 

ناصرخسرودر نگاه اندیشمندان

 

ناصرخسرو هر چنداز مردم روزگار خود بى‌مهرى های فراوانى دیدو بخش زیادی از عمر خود را در غربت ودلتنگی  گذراند ، اما اکنون پس از قرن هاشخصیت و آثار وی در میان اندیشمندان دنیا ، جایگاه ویژه‌اى دارد . آندرىیوگینویچ برتلس، پژوهشگر روسى، درباره‌ى توجه به شعر او مى‌گوید:« شعرهاى اخلاقى و پندآموز او در برنامه‌ى درسى ایران و تاجیکستان گنجانده شده و مطبوعات ایران به آثارونوشته‌هاى ناصر علاقه‌ى فراوان نشان مى‌دهند. شعرها و کتاب‌هاى اوروز به روز در شرق و غرب توجه‌ بیش‌ترى را به خود جلب مى‌کند و ضرورت پژوهش ومطالعه‌ى آثار وى هر روز آشکارتر مى‌شود»

 

آربرىدرباره‌ى روح آزادگى ناصرخسرو مى‌گوید: «پیشینیان ناصرخسرو در مدح شاهان وشاهزادگان قصیده سرایى‌ها مى‌کردند ولى موضوع‌هاى ناصرخسرو تنها به ذکر توحید وعظمت الهى و اهمیت دین و کسب پرهیزگارى و تقوى و پاکدامنى و عفت و فضیلت و خوى نیک و تعریف از علم منتهى مى‌شود. علامه قزوینى نیز او را شاعرى بلندمرتبه و سترگ واخلاقى مى‌شمارد و سراسر آثارش را نفیس و پرمایه و معنوى مى‌داند »

 

دکتر ذبیح الله صفا، پژوهشگر ادبیات ایران، پیرامون ویژگى‌هاى شعر ناصرخسرو مى‌گوید:« ناصرخسرو بی گمان یکی از شاعران بسیار توانا و سخن آور فارسی است و به آنچه دیگرشاعران را مجذوب می کند ، یعنی به مظاهر زیبایی و جمال و به جنبه های دلفریب محیط و اشخاص توجهی ندارد و نظر او بیشتر به حقایق و مبانی و باورهای دینی است .به همین خاطر حتی توصیف های طبیعی راهم برای وروددر مبحث های عقلی و مذهبی به کار می برد.»

 

دکتر عبدالحسین زرین‌کوب پیرامون نیرومندى سخنان ناصرخسرو و شجاعت او در در خرده‌گیرى برستمگران زمان خود چنین مى‌گوید:«سخنانش قوت و عظمت بى‌مانند داشت. مثل سیل گران از بالا به پایین مى‌غلتید و روان مى‌شد. با قوت و صلابت سخن مى‌گفت و خواننده دربرابر او خود را چون مردى مى‌دید که زیر نگاه غول بلندبالایى باشد. نگاه غول خشم‌آلودنه بدخواه. این غول خشم‌آلود خوش قلب، هنوز در دیوان او جلوه دارد که با لحنى ازخشم آکنده سخن مى‌گوید و او را بر این مردم ساده‌لوح نادان که دست‌خوش هوس‌هاى خویش و دستکش اغراض حاکمان فاسد و رشوه‌خوار هستند، خشمگین مى‌دارد، خروش سخت بر مى‌دارد»

 

دکتر غلامحسین یوسفى نیز توصیفى این چنین از ناصرخسرو و شعر او دارد و مى‌گوید: «شعرناصرخسرو از نظر محتوا و صورت، واژگان و آهنگ و اوج و فرود و شتاب و درنگ همان ساخت اندیشه‌ى اوست در قالب وزن و کلمات. همان قیافه‌ى همیشه جدى و مصمم و تا حدى عبوس و فارغ از هر نوع شوخ‌طبعى و شادى‌دوستى که به عوان داعى و حجت به خود گرفته در شهرش نیزبازتاب دارد. شهر ناصرخسرو هم از نظر درون مایه و مضمون مقاوم و تسلیم ناپذیر است، هم از نظر لفظ و آهنگ. به پاره‌اى آهن سرخ‌شده‌اى مى‌ماند که از زیرضربه‌هاى پتک آهنگرى زورمند بر سندان بر مى‌جهد، شراره است و شراره‌افکن. و این همه بازتابى است از روح آزرده و نستوه ناصر خسرو .»

 

دکتر مهدى محقق پیرامون ویژگى‌هاى اخلاقى ناصرخسرو مى‌گوید:« یگانه خوى نیک و صفت برجسته‌ى او که او را از دیگر شاعران ممتاز مى‌سازد، این است که دانش و ادب خود رادستاویز لذت دنیوى قرار نداده و هرگز به مدح و ستایش خداوندان زر و زور نپرداخته ودیوان او مجموعه‌‌اى از پند و اندرز، حکم و امثال و در عین حال درس‌هایى از اصول انسانیت و قواعد بشریت است. او زشتکارى‌هاى اجتماع خودد را به خوبى درک کرده و یک تنه زبان به اعتراض و خرده‌گویى گشود. ناصرخسرو به اصطلاح امروز جنگ سرد را در پیش گرفت و با موعظه و نصیحت و بدگویى از امیران و دست‌نشاندگان آن‌ها و بر ملا کردن زشتکارى‌هاى امیران و فقیهان زمان خود کاخ روحانیت ومعنویت آنان رابى‌پایه جلوه مى‌داد. او شاعرانى که شعر خود را وقف ستایشگرى کرده‌ بودند و  همچنین فقیهانى که با گرفتن بهره‌ى خود با دیده‌ى تجویز به کارهاى زشت قدرتمندان مى‌نگریستند، موردنکوهش و طعن قرار مى‌دهد .»

 

دکتر محمدعلى اسلامى ندوشن نیز پیرامون پیوند ادب و سیاست در شعر ناصرخسرو مى‌گوید: «هیچ شاعرى در زبان فارسى از حکومتى با آن همه تلخى حرف نزده است که ناصرخسرو ازسلجوقیان. عزنوى‌ها را هم البته قبول ندارد. با حسرت از دوران سامانى یاد مى‌کندکه به فرهنگ و ایرانیت ارادت داشتند. وى یک شاعر به تمام معنا سیاسى است. هر حرفى مى‌زند، یک منظور اجتماعى در پشت آن نهان دارد .

 

دکتر محمددبیر سیاقى در مقدمه‌اى که براى سفرنامه ى ناصرخسرو نوشته است، توانمندى‌هااو را چنین شرح مى‌دهد: مسافرى که نامش ناصرخسرو است و علوم متداول زمان رابا ژرفى آموخته است و در خاندانى دیوانى، گوشش به بسیار تعابیر و اصطلاحات و فنون دبیرى و ترسل آشناست و خود به فضل و ادب شهرتى گرفته است و بر روابط مردم اجتماع از هر دست بینایى دارد و از زبانى گشاده برخوردار است و شنیده‌ها و دیده‌ها را مى‌تواندخوب بازگو کند و مطالب را نیک بپرورد و در قالب عبارات بریزد .»

دکتر نادر وزین‌پور نیز در مقدمه‌اى که براى سفرنامه‌ى ناصرخسرو نوشته است بر راستى و درستى گزارش‌نویسى ناصرخسرو اشاره مى‌کندو مى‌گوید:((مبالغه در ذکر وقایع، سخن نابجا و سخیف و مغرضانه به هیچ وجه درکتاب وجود ندارد و از خرافات و افسانه‌سرایى هرگز مایه نگرفته است، زیرا ناصرخسروواقع بین، هرگز از عقاید پوسیده و افکار بى‌پایه‌ی عوام الناس پیروى نمى‌کند )) .

 

آثارناصر خسرو

 

 -دیوان اشعار :  شعرهاییست که در قالب قطعه و  قصیده که  همه آنها در هنگامیکه در یمگان بسر می برد ، سروده است .     

 

-زادالمسافرین، در اثبات باورهاى اساسی  اسماعیلیه‌ به روش استدلال  این اثر در سال 453هجری تالیف شده است .

 

-وجه الدین یا روی دین در تاویل‌ها و باطن عبادت‌ها و فرمان‌هاى دین به روش اسماعیلیان پس از  زادالمسافرین تالیف شده است .

 

-سعادت نامه (منسوب به ناصر خسرو )

 

-روشنایى نامه(منظوم و منسوب به ناصر خسرو -خوان اخوان، پیرامون
باورهاى دینى اسماعیلیان است

 

-روشنایى نامه (نثرشش فصل )

 

-گشایش و رهایش 

 

-جاممع الحکمتین، شرح قصیده‌ى ابوالهیثم احمد بن حسن جرجانى است  که 83 بیت از 87 بیت قصیده را ناصر خسرو شرح داده است .

 

-بستان العقول، در دست نیست و تنها در جامع الحکمتین از آن نام برده است .

 

-لسان العالم، در دست نیست و تنها در جامع الحکمتین از آن نام برده است .

 

-رساله الندامه الى زاد القیامه، زندگى‌نامه‌ى خود نوشت که برخى به و نسبت داده‌اند .

 

 

.

 

سفرنامه‌ى ناصرخسرو

 

 

 

سفرنامه‌ى ناصرخسرو گزارشى از یک سفر هفت ساله است که در ششم جمادى الاخر سال 437قمرى(اول فروردین‌ 415 یزگردى) از مروآغاز شد و در جماددى الاخر سال 444 قمرى(اول فروردین 416 یزگردى) با بازگشت به بلخ پایان پذیرفت.مسیری که برای رفتن به سوی مکه انتخاب کرد ازشهرهای مرو آغاز شده و بسیاری از شهرهای ایران چون سرخس، نیشابور، بسطام،دامغان، سمنان، رى، قزوین ،سراب ،تبریز ، مرند، خوى گذشته  و سرانجام به دیار بکر (در ترکیه‌ى امروزى) واردشده است . از آن‌جا با گذشتن از شهرهاى شام(سوریه امروزی ) عبور کرده از مسیر کشورلبنان و گذشتن از برخی از شهرهای آن چون ،  بیروت، صیدا، صور و عکا از راه حیفا به سرزمین  بیت المقدس مى‌رسد.

 

ناصرخسرو سرانجام از قدس به مکه و مدینه مى‌رود و دوباره  ازراه شام به قدس باز مى‌گردد واین بار راه مصر را در پیش مى‌گیرد. او از قاهره،
اسکندریه و قیروان بازدید مى‌کند و برای دومین بار از راه دریا به زیارت خانه خدا مى‌رود.وی برای باز گشت به مصر راه آبى نیل را برمی گزیند و با کشتى از اسیوط، اخیم، قوص وآسوان مصر مى‌گذرد. او همچنین از برخى شهرهاى کشور  سودان بازدید مى‌کند و از راه دریاى سرخ و جده برای سومین بار عازم زیارت خانه خدا  مى‌شود وشش‌ ماه را در کنار خانه‌ى خدا مى‌ماند. پس از آن تصمیم می گیرد به وطن خودبازگردد بنابر این ، مسیر دیگری را برای باز گشت بر می گزیند یعنی ازکشورعربستان
وارد  عراق می شود و از راه بندر بصره  ، به ایران می آید و از شهرهای مختلف ایران چون عبادان(آبادان،ارجان(در نزدیکى بهبهان) و اصفهان ،نایین، طبس، قاین مى‌گذرد تا درپایان سفر به بلخ برسد.

 

ناصر خسرو دراین سفر هفت ساله‌ى سه‌هزار فرسنگی یاداشت‌هاى ارزنده‌اى از دیده‌ها و شنیده‌هاى روزانه‌اش برداشته است.این یاداشت های  روشن و دقیق  را در طول سفر جمع آوری کرده و این نویسنده نکته بین و آگاه سعی کرده دیده ها و شنیده های خود را ، از گزافه‌گویى وعبارت‌ پردازى  حفظ کند .وی این اندوخته ی پر بها را پس از بازگشت تنظیم کرده و به صورت کتابى که اکنون در دست ماست در آورده
است .امروز پس از قرن ها ما  با خواندن این سفرنامه با دنیاى اسلام در سده‌ى پنجم هجرى آشنا مى‌شویم و از آداب ورسوم و فرهنگ
مردمان و آبادانی شهرهاى مختلف کشورهای اسلامى آن زمان آگاه مى‌شویم .

 با مطالعه سفرنامه ی ناصرخسرو مى‌توان با موقعیت جغرافیایی شهرها ، وضعیت  کشاورزى، تنوع محصول‌ها، نام دانشمندان و بزرگان هر محل، چگونگى اداره‌ى شهر، زیارتگاه‌ها، رونق تجارت وبازرگانى، آیین‌ها و اداب ورسوم مردم هر ناحیه ، روى‌دادهاى مهم تاریخى و بسیارى مطالب مفید از ویژگى‌هاى مردمان و سرزمین‌هاى اسلامی آن دوران آگاه شد. در ادامه بخش هایی از سفرنامه ناصرخسرو در زیر آمده است :

 

صفت شهر مصر وولایتش :

 

آب نیل از میان جنوب و مغرب می آید و به مصر می گذرد و به دریای روم می رود .و آب نیل چون زیادت می شود دو بار چندان می شود که جیحون به ترمذ . و این آب از ولایت نوبه می گذرد وبه مصر می آید . و ولایت نوبه کوهستان است ، و چون به صحرا رسد ، ولایت مصر است ،
و سر حدش _ که اول آنجا رسد _ اسوان می گویند .و از مصر تا آنجا سیصد فرسنگ باشد .و بر لب آب همه شهرها و ولایت هاست ...

 

و از مصر تااسکندریه سی فرسنگ گیرند . و اسکندریه بر لب دریای روم و کنار نیل است .و از آنجامیوه ی بسیار به مصر آورند، به کشتی . و آنجا مناره ای است که من دیدم ، آبادان بود به اسکندریه ، و بر آن مناره آینه ای حراقه ساخته بودند که هر کشتی رومیان که از استنبول بیامدی چون به مقابله ی آن رسیدی ، آتشی از آن آینه در کشتی افتادی و
بسوختی . و رومیان بسیار جد و جهد کردند و حیلتها نمودند و کس فرستادتد و آن آینه بشکستند ...(1)

 

ره آورد سفر –گزیده
ناصر خسرو –تصحیح و توضیح دکتر سید محمد دبیر سیاقی –انتشارات سخن –ص 45و47   

 

 اصفهان

 

از آنجا برفتیم،هشتم صفر سنه ی اربع و اربعین و اربعمائه (444) بود که به شهر اصفهان رسیدیم  از بصره تا اصفهان صدو هشتاد فرسنگ باشد شهرى است بر هامون نهاده، آب و هوایى خوش دارد و هر جا که ده گز چاه فرو برند، آبى سردو خوش بیرون آید. و شهر دیوارى حصین دارد و دروازه‌ها و جنگ‌ گاه‌ها ساخته و برهمه بارو و کنگره ساخته. و در شهر جوى‌هاى آب روان و بناهاى نیکو و مرتفع. و درمیان شهر مسجد آدینه بزرگ و نیکو. و باروى شهر را گفتند سه فرسنگ و نیم است واندرون شهر همه آبادان، که هیچ از وى خراب ندیدم، و بازارهاى بسیار، و بازارى دیدم از آن صرافان که اندر او دویست مرد صراف بود و هر بازارى را دربندى و دروازه‌اى وهمه‌ى محله‌ها و کوچه‌ها را همچنین دربندها و دروازه‌هاى محکم و کاروانسراهاى پاکیزه بود. و کوچه‌اى بود که آن را کوطراز مى‌گفتند و در آن کوچه پنجاه کاروانسراى نیکو و در هر یک بیاعان و حجره‌داران بسیار نشسته. و این کاروان که مابا ایشان همراه بودیم یک هزار و سى‌صد خروار بار داشتند که در آن شهر رفتیم، هیچ بازدید نیامد که چگونه فرود آمدند که هیچ جا تنگى نبود و تعذر مقام وعلوفه.


تدوین و نگارش  : حسین محمدی شامخی