بهار
۱۳٩۱/۱٢/٢٩
وصف نوروز وبهار در ادب منظوم فارسی ... نظرات() 


 پیشینه نوروز :

 

ایرانیان باستان در پیروی از پیامبر خود  زرتشت ، شادمانی کردن را امری نیک و اهورایی می دانستند و در هر ماه  به مناسبتی جشنی بر پا می کردند .  برخی از جشن ها چون نوروز و مهرگان و سده  بتدریج اهمیت بیشتری یافت و ماندگار شد . جشن نوروز که  برجسته ترین  آیین و سنت به جای مانده  از دوران باستان و یادگاری  از نیاکان ایرانی   ماست  منشا و سر  آغاز پیدایش  آن  به درستی معلوم نیست گویا قدمت برگزاری  این جشن به سال های قبل از تاریخ و عصر هند و ایرانی می رسد .  روایت  های مختلفی در این  زمینه نقل شده است   .

در بررسی سنگ نوشته های  دوران هخامنشی به نظر می رسد که در این دوره  آیین های نوروزی بر گزار می شده است .در دوره ساسانیان  مراسم عید نوروز باشکوه و اهمیت خاصی  بر پا می شد . و از دو بخش تشکیل شده بود نوروز کوچک و نوروز بزرگ .از اول فروردین ماه تا  روز ششم را نوروز کوچک یا نوروز عام می نامیدند . در شش روز  اول نوروز طبقات مختلف مردم به دیدار پادشاه می آمدند و مشکلات و در خواست های خود را با وی در میان می گذاشتند . در دوره دوم  یا نوروز بزرگ  ، پادشاه نزدیکان را  یرای  گفتن تبریک و شاد باش به حضور می پذیرفت .

هر چند  نخستین خلفای اسلامی به  آداب و رسوم نوروزی بی توجه بودند ایرانیان مسلمان از آغاز  دوره اسلامی همواره آیین های نوروزی را پاس می داشتند  و از عید  نوروز به عنوان آیینی مبارک یاد می کردند و آن را گرامی  می داشتند .

ابو ریحان بیرونی نوروز را به جمشید نسبت داده و گفته است  : جمشید جشن نوروز را برای سپاسگزاری از خداوند که  سرما و گرما ر، و بیماری و مرگ را دور کرد بر پا داشت و  در کتاب التفهیم خود نیز نوشته است :

«نوروز نخستین روز است از فروردین ماه و به این جهت نوروز نام کرده اند که پیشانی سا ل  نو است » (1 )

 شاهنامه ی فردوسی و تاریخ طبری  نیز جمشید  را پایه گزار نوروز معرفی کرده اند  .

روایت  آغاز پیدایش نوروز در شاهنامه فردوسی :

چو آن کارهای وی آمد  بجای

                                            ز  جای  مهین  برتر آورد  پای

به فر کیانی یکی تخت ساخت  

                
                                        چه ما یه بدو گوهر اندر نشاخت

چو خورشید تابان میان  هوا 

                  
                                       نشسته   بر  او  شاه   فرمانروا

جهان انجمن شد بر تخت او 

                   
                                        فرو مانده از فره ی  بخت  اوی

به جمشید بر گوهر افشاندند

                                       مر آن   روز  را  روز  نو  خواندند

سر سال نو هرمز فرودین

                                      بر آسوده از رنج تن دل ز کین

بزرگان به شادی بیاراستند

                                می و جام و رامشگران خواستند

چنین روز فرخ از آن روزگار

                  
                           بمانده  از  آن  خسروان  یادگار (2)

 

پس از  روی کار آمدن حکومت های مستقل ایرانی چون صفاریان و سامانیان ، با احیای  برخی از سنت های  فراموش شده ی نوروز ، این جشن با شکوه و عظمت بیشتر برگزار می شد .حتی حمله اقوام وحشی مغول نتوانست این آیین کهن را  نابود کند بلکه ایرانیان با تلاش بیشتر در برگزاری مراسم نوروز ، عظمت و تمدن کهن خود را به رخ بیگانگان می کشیدند .

در دوران حکومت صفویه و برگزیده شدن مذهب رسمی  تشیع  جشن نوروز رونق بیشتری  گرفت و عالمان شیعه روایت های گوناگون پیشوایان دین را در رابطه نوروز گرد آوری کردند .مثلا در روایت های  اسلامی آمده که   در نوروز خداوند از بندگانش پیمان گرفت تا تنها او را پرستش کنند و نوروز روزیست که جبرئیل بر پیامبر (ص ) نازل شد ه است . همچنین در نوروز است که ابراهیم (ع) بت ها را شکست و ...

بر پایی جشن نورو ز باستانی که بزرگترین عید ملی ایرانی است ، مصادف است با  آغاز ماه فروردین و فصل بهار که با تجدید حیات و رستاخیز طبیعت همراه است  ، بر شکوه آن افزوده است در زبان و ادبیات   فارسی  از نوروز با نام های متفاوتی چون بهار جشن ، جشن نوروزی ، جشن نو بهاری ، جشن فروردین ، نوروز جلالی ، و جشن جم  یاد شده است  و اکثر شاعران بزرگ ایرانی  در باره ی  نشاط و سرزندگی  در بهار و نوروزو آیین های  زیبای آن سخن گفته اند .

 

رودکی سمرقندی :

رودکی از شاعران  نامدار  قرن چهارم هجری و پدر شعر پارسی است . با وجودیکه اشعار اندکی  از ا ین شاعر باقی مانده ، تبحر و استادی وی در همین اشعار اندک آشکار است .این شاعر در وصف نوروز و بهار چنین گفته است :

آمد بهار خرم با رنگ و بوی طیب

                                       با صد هزار نزهت و آرایش عجیب

شاید که مرد پیر بدین گه شود جوان

                                گیتی بدیل یافت شباب از پی مشیب

چرخ بزرگوار یکی لشکری بکرد

                                        لشکرش   ابر  تیره  و  باد  صبا

نفاط برق روشن و تندرش طبل زن

                                 دیدم هزار خیل و ندیدم چنین مهیب

آن ابر بین، که گرید چون مرد سوکوار

                           و آن رعد بین، که نالد چون عاشق کئیب

خورشید را ز ابر دمد روی گاه‌گاه

                              چو نان حصاریی، که گذر دارد از رقیب

یک چند روزگار، جهان دردمند بود

                        به شد، که یافت بوی سمن باد را طبیب

باران مشکبوی ببارید نو به نو

                               وز برگ بر کشید یکی حلهٔ قشیب

کنجی که برف پیش همی داشت گل گرفت

                 هر جو یکی که خشک همی بود شد رطیب

تندر میان دشت همی باد بردمد

                                                  
                                 برق از میان ابر همی برکشد قضیب

لاله میان کشت بخندد همی ز دور

                                                     
                                چون پنجهٔ عروس به حنّا شده خضیب

بلبل همی بخواند در شاخسار بید

                                                 
                                  سار از درخت سرو مرو را شده مجیب

 

عنصری :

 شاعر سر آمد در بار غزنویان  بوده است .و ی پس از رودکی می زیست و در سرودن غزل و قصیده استاد بوده مضمون های نو و ذوق در بیشتر شعرهای وی دیده می شود وی در وصف بهار  و نوروز گفته است :

باد نوروزی همی در بوستان بتگر شود

                        تا ز صنعش هر درختی لعبتی دیگر شود

باغ همچون کلبه بزاز پر دیبا شود

                        راغ همچون طبله ی عطار پر عنبر شود  

 روی بند هر زمینی حله چینی شود

                          گوشوار هر درختی رشته ی گوهر شود   

چون حجابی لعبتان خورشید را بینی به ناز

                         گه برون آید ز میغ و گه به میغ اندر شود 

 افسر سیمین فرو گیرد ز سر کوه بلند

                 باز مینا چشم و زیبا روی و مشکین سر شود

 

 

 

منوچهری دامغانی :

از شاعران مشهور قرن پنجم هجریست وی از آغاز جوانی توانست در دربار سلطان مسعود راه یابد دلیل استفاده زیاد او از واژه های عربی ، وسعت اطلاعاتش از شعر و ادب عرب بوده و قالب مسمط را این شاعر ابداع کرد ه  . منوچهری بیش از هر شاعری از زیبایی های طبیعت ، مناظر گوناگون ، گلهای رنگارنگ پرندگان نغمه سرا یاد کرده و طرب و شادمانی در سبک شعری وی هویداست و می توان گفت بزرگترین شاعر طبیعت گرای شعر فارسی و بیش از شاعران دیگر در وصف بهار قلم فرسایی کرده است .

وصف نوروز و بهار در شعر  منوچهری دامغانی :

نگاه کن به نوروز چون شده ست جهان

                                     چو کارنامه مانی در آبگون قرطاس

همی نثار کند ابر شامگاهی در

                                       همی عبیر کند باد بامدادی آس

                   
******************************

آمد نوروز هم از بامداد

                  
                                  آمدنش فرخ و فرخنده باد

باز جهان خرم و خوب ایستاد

                            مرد زمستان و بهاران بزاد

*****************************************

بر لشکر زمستان نوروز نامدار

                                   کرده‌ست رای تاختن و قصد کارزار

وینک بیامده‌ست به پنجاه روز پیش

                                 جشن سده، طلایهٔ نوروز و نوبهار

این باغ و راغ ملکت نوروز ماه بود

                             این کوه و کوهپایه و این جوی و جویبار

جویش پر از صنوبر و کوهش پر از سمن

                              راغش پر از بنفشه و باغش پر از بهار

************************************************

ابر آذاری برآمد از کران کوهسار

                                                        
                                         باد فروردین بجنبید از میان مرغزار

این یکی گل برد سوی کوهسار از مرغزار

                                   وان گلاب آورد سوی مرغزار از کوهسار

ابر دیبادوز، دیبا دوزد اندر بوستان

                                                
                                      باد عنبرسوز، عنبرسوزد اندر لاله‌زار

نافهٔ مشکست هرچ آن بنگری در بوستان

                                               
                                     دانهٔ درست هرچ آن بنگری در جویبار

این یکی دری که دارد بوی مشک تبتی

                                   وان دگر مشکی که دارد رنگ در شاهوار

چنگ بازانست گویی شاخک شاهسپرم

                                                 
                               پای بطانست گویی برگ بر شاخ چنار (4)

ابوالفرج رونی :

از شاعران اهل لاهور و در دوره دوم حکومت غزنویان می زیست . سلطان مسعود غزنوی خود را شاگرد وی می دانست و چنین گوید :

ای خواجه بوالفرج نکنی یاد من

                              تا شاد گردد این دل نا شاد من

نازم بدانکه هستم شاگرد تو

                            شادم بدانکه هستی استاد من

ابوالفرج رونی پیش از شاعران زمان خود به فکر آوردن سخن نو در شعر شد . و در شعر ش ترکیبات بدیع و تازه دیده می شود .

وی  نوروز و بهار را اینچنین توصیف کرده است :

بادبان بر کشید باد صبا

                                          معتدل گشت باز طبع هوا

خاک دیبا شدست پر صورت

                                           جانور گشته صورت دیبا

سبزه اندر حمایت شبنم

                                سر ز پستی کشید سوی بالا

 

 

نوروز جوان کرد بدل پیرو جوان را

                              ایام جوانیست زمین را و زمان را

هر سال در این فصل بر آرد فلک پیر

                    چون طبع جوانان جهان دوست جهان را

بگرفت شکوفه به چمن در گذر باغ

                             چونانکه ستاره گذر کاهکشان را

 

 

 جشن فرخنده ی فروردینست

                                      روز بازار گل و نسرین است

باغ پیراسته گلزار بهشت

                                      گلبن آراسته حورالعین است

گرد بستان ز فروغ لاله

                                   گویی آتشکده ی برزین است

آب چنین یافته در حوض از باد

                                     همچو پر کار حریر چین است

 

مسعود سعد سلمان :

از شاعران مشهور نیمه دوم  قرن پنجم و آغاز قرن ششم است که در دربار غزنویان می زیست .و در اثر حسادت و تهمت بدخواهان ، در دو بار زندانی شد وی در حدود 18 سال در زندان بسر برد و در زندان شعرهای بسیار تا ثیر گذاری سرود که به حبسیات مشهور است .

وصف بهار از مسعود سعد سلمان  :

زمین ز گریه ی ابرست چون بهشت نعیم

                                    هوا از خنده ی ابرست چون کوه سینا

کنار جوی پر از جام های یاقوتست

                                که شد به جوی درون رنگ آب چون صهبا

 

 

جهان برنا اگر پیر شد نبود عجب

                                      عجب تر آنکه کنون پیر بود شد برنا

ز شادمانی هر ساعتی کنون بزند

                                          هزار دستان بر هر گلی هزار نوا

امیرمعزی :

امیر معزی نیشابوری از شاعران نامدار خراسان و امیر الشعرای دربار سلجوقیان بود. ویژگی های شعر امیر معزی سادگی لفظ ، آوردن مطالب و مضامین تازه می باشد . مقام این شاعر نزد ملکشاه سلجوقی مانند مرتبه  عنصری نزد محمود غزنویست .

شدست باغ پر از دشتهای در خوشاب

                                     شدست راغ پر از توده های عنبر ناب

به باغ و راغ مگر باد و ابر داد ستند

                                      بتوده عنبر ناب و به رشته در خوشاب

چمن شدست چو محراب و عندلیب همی

                                                زبور خواند داود وار در محراب

میان سبزه نگر برگ لاله ی نعمان

                                 میان لاله ی نعمان سرشک های سحاب

سرشک ابر گلاب و شکوفه کافورست

                                چو صندلست به جوی و به فرغر اندر آب

 

 

مشک و شنگرف است گویی ریخته بر کوهسار

                             نیل و زنگار ست گویی بیخته بر مرغزار

در زمین گویی بر آوردند گنج شایگان

                                     در چمن گویی پراکندند در شاهوار

 

انوری ابیوردی :

انوری ابیوردی از گویندگان مشهور قرن ششم هجری قمری است . وی نیز چون امیر معزی در دربار سلجوقیان می زیست . وی اندیشه و طبعی قوی داشت و یژگی های شعری وی  استفاده از  کلام ساده و نزدیک به زبان محاوره و بکارگیری واژه های عربی و  اصطلاحات علمی ، فلسفی ، نجوم و هیئت می باشد که فهم شعر ش را دشوار می کند . انوری در سرودن قطعه و غزل وقصیده تواناست .

کلام انوری در توصیف بهار :

روز عیش و طرب بستانست

                          روز بازار و گل و ریحانست

توده ی خاک عبیر آمیز است

                            دامن باد عبیر افشانست

لاله بر شاخ زمرد به مثل

                        قدحی از شبه و مرجانست

بازبر پرده ی الحان بلبل

                              مطرب بزمگه بستانست

کزپی بزمگه نوروزی

                             باغ را باد صبا مهمانست

چهره ی باغ ز نقاش بهار

                        به نکویی چو نگارستان است

ابرآبستن دری است گران

                              وزگرانیش گهر ارزان ست

 

نظامی گنجوی :

حکیم ابو محمد الیاس نظامی گنجوی  در قرن ششم هجری می زیسته  و زادگاه وی شهر گنجه است .
آرامگاه  این شاعر در همین شهر است که دردوره قاجار بوسیله دولت آذربایجان شوروی باز سازی شد.  وی از استادان بزرگ و از ارکان شعر فارسی است .
نظامی شاعری پر کار بود که غیر از دیوان قصاید و غزلیات  ، پنج مثنوی مشهور به نام پنج گنج دارد و به آن خمسه نظامی هم گفته می شود نخستین مثنوی 
منظومه  مخزن الاسرار و از مهمترین مثنوی های شعر فارسیست . مثنوی بعدی خسرو و شیرین که از جمله داستان های اواخردوره ساسانی است . سومین مثنوی منظومه ی مشهور لیلی و مجنون و برگرفته از داستان های قدیمی عربی می باشد  بهرام نامه یا هفت پیکر یا هفت گنبد است که  در باره داستان
بهرام گور ، پادشاه پنجم ساسانی و قصه های مشهور عهد ساسانی بوده است . مثنوی پنجم اسکندر نامه نامیده می شود و از دو بخش شرفنامه و اقبالنامه تشکیل شده این مثنوی داستان اسکندر مقدونیست .

نظامی از سخنگویانیست که سبک خاصی در سرودن شعر تمثیلی رابه کمال رساند .  شیوه ی وی مورد توجه بسیاری از شاعران بعدی قرارگرفت .

 

جهان از باد نوروزی جوان شد

                            زهی زیبا که این ساعت جهان شد

شمال صبحدم مشکین نفس گشت

                                    صبای گرم رو عنبر فشان شد

توگویی آب خضر و آب کوثر

                            زهر سوی چمن جویی روان شد

 

 

سعدی:

شیخ مصلح بن عبدالله سعدی شیرازی از بزرگترین شاعران ایران است وی در خاندانی که همگی  از علمان دین بودند بدنیا آمد سعدی در این باره گفته است :

همه قبیله من عالمان دین بودند

                                مرامعلم عشق تو شاعری آموخت

این شاعر تحصیلاتش در نظامیه بغداد به پایان رسانده ، سپس حدود سی سال از عمر خود رادر سیر و سیاحت گذراند و تجربه زیادی اندوخت . وی دوران پایانی عمر  را در شهر شیراز گذراند و در همین زمان پختگی  دو شاهکار ادبی خود ، گلستان و بوستان را نوشته است . سعدی در نظم و نثر استاد بوده و غزلیات وی نیز بی نظیر است .

 

برخیزکه می رود زمستان

                              بگشای در سرای بستان

نارنج و بنفشه بر طبق نه

                            منقل بگذار در شبستان

برخیز که باد صبح نوروز

                          درباغچه می کند گلفشان

خاموشی بلبلان مشتاق

                        درموسم گل ندارد امکان

 

و در غزلی دیگر چنین گوید :

 

صبحم از مشرق برآمد باد نوروز از یمین

                       عقل و طبعم خیره گشت از صنع رب العالمین

با جوانان راه صحرا برگرفتم بامداد

                             کودکی گفتا تو پیری با خردمندان نشین

گفتم ای غافل نبینی کوه با چندین وقار

                            همچو طفلان دامنش پرارغوان و یاسمین

آستین بر دست پوشید از بهار برگ شاخ

                         میوه پنهان کرده از خورشید و مه در آستین

باد گل‌ها را پریشان می‌کند هر صبحدم

                            زان پریشانی مگر در روی آب افتاده چین

نوبهار از غنچه بیرون شد به یک تو
                    پیرهن بیدمشک انداخت تا دیگر زمستان پوستین

این نسیم خاک شیرازست یا مشک ختن

                                یا نگار من پریشان کرده زلف عنبرین

 

 منابع :

 

( 1) – جشن های ایران باستان ، نگارش مراد اورنگ ، اسفند 1335 هجری شمسی

 (2)- شاهنامه فردوسی –به کوشش پرویز اتابکی – بر اساس شاهنامه ژول مول –جلد 1- 

(2) -نمونه اشعار رودکی به کوشش لیما صالح رامسری - موسسه انتشارات امیر کبیر 1369

(3)- تاریخ ادبیات  در ایران - دکتر ذبح الله صفا -انتشارات فردوس -چاپ سوم

(4)-گزیده اشعار منوچهری دامغانی – انتخاب و توضیح احمد علی امامی افشار –چاپ سوم – چاپ و نشر بنیاد

5- دیوان غزلیات سعدی -به کوشش دکتر خلیل رهبر - انتشارات مهتاب - چاپ هشتم 1374