بهار
۱۳٩۱/٢/۱٠
مقاله -جشنی به بلندای تاریخ (عید نوروز) ... نظرات() 

 

 

                                                                                                       

 

روزهای خاصی در تاریخ کشور باستانی و متمدن ایران وجود دارد که یادآورحکایت‌ها ووقایعی مهم و تأثیرگذار است به حدی که هیچ گاه در فراز و نشیب تاریخ فرا موش نشده و با گذشت زمان به افسانه ها و اسطوره ها ی جاودانه مبدل شده است ونمایان گرفرهنگ غنی و کهن ایرانیان است . نمونه بارز این جشن بزرگ نوروز است که گردش روزگار نتوانسته اندکی از ارزش و اعتبار آن بکاهد یکی شدن آغاز نوروز و فصل زیبای بهار و تجدید حیات طبیعت شکوه و جلوه خاصی به این عید بخشیده است.

درباره فلسفه و علل پیدایش جشن نوروز نظرات متفاوتی وجود دارد که برخی از این نظرات در اینجا آمده است .با توجه به روایت‌های افسانه‌ای اسطوره‌ای ایران آغاپیدایش این جشن را به جمشید، چهارمین پادشاه پیشدادی ایران نسبت داده‌اند قدمت این اسطوره به عصر هند و ایرانی می رسد.    

در اوستا، کهن‌ترین کتاب ایرانیان به جمشید «یم yima"شاره شده است. در این روایت؛ جم، دارای فره ایزدی بوده که به فرمان اهورامزد به جنگ با اهریمن پرداخته که موجب خشکسالی و قحطی و نابودی خیر و برکت شده بود.با نابودی اهریمن وی بار دیگر شادمانی و خرمی و خیر و برکت را به مردم ارزانی داشته و هر درختی که خشک شده بود سبز شد و مردم آن روز را «نوروز» یا «روزنوین» خواندند و همگی به فرخندگی چنین روزی درتشتی جو کاشتند و این رسم برای ایرانیان جاودانه شد.برخی گفته‌اند جمشید که به زبان فارسی جم و به زبان عربی «منوشخ»نامیده می‌شد در جهان سیر می‌کرد، هنگامی که به آذربایجان رسید، با تاج و تختی مرصع بر بلندای نقطه‌ای در مشرق جای گرفت و روشنایی آن تاج و تخت در هنگام طلوع خورشید مردمان را خیره کرد و آن روز را روز نو خواندند و جشن گرفتند و لفظ «شید»که در پهلوی به معنای شعاع است بر نام وی افزودند و پادشاه را جمشید نامیدند و رسم نوروز جاودانه و پایدار شد.

همچنین گفته‌اند: خداوند در اولین روز از ماه فروردین کار خلقت انسان و سایر مخلوقات را به پایان رساند و آدمی برای سپاسگزاری و قدردانی از خداوند ونعمت‌های وی، به نیایش و شادمانی پرداخت.یکی دیگر از فلسفه‌های جشن نوروز را نزول فروهر‌های (Farvahar) (1) درگذشتگان به زمین در روز اول فروردین دانسته‌اند.

در اوستا آمده است که فروهرهای درگذشتگان پاک در اول فروردین برای احوالپرسی از اقوام خود به زمین می‌آیند و با دیدن مسرت و شادمانی بازماندگان ازاهورامزدا برای آنان طلب خیر و رحمت می‌کنند و بازماندگان پیش از آمدن فروهرها به نظافت و خانه‌تکانی منزل پرداخته و آماده پذیرایی از آنان می‌شوند و کلمه فروردین یعنی ماهی که متعلق به فروهران است.

از برپایی مراسم و آیین‌های نوروزی در دوران هخامنشی اطلاع‌ دقیقی دردست نیست و تنها برخی از پژوهشگران چون فیلندر معتقدند که حجاری‌ها و سنگ‌نگاره‌های باقی مانده از دوران هخامنشی نشان‌دهنده مراسم نوروزی در تخت‌جمشید است. این آثارنمایشی از تقدیم هدایا از جانب اقوام و ملل تابع هخامنشیان به حضور پادشاه است.

از چگونگی برگزاری نوروز در روزگار اشکانیان آثاری در دست نیست شادروان پور داوود می‌نویسد: «هر چند اشکانیان، ایرانی‌نژاد و زرتشت کیش بودند ولی تسلط 80 ساله یونانیان موجب شد که آنان در باب آداب و رسوم ایرانی بی‌قیدشوند و شاید در پایان دوره حکومت 476 ساله دوباره ملیت ایران قوت گرفت.» (2)در دوران ساسانی، مراسم نوروز را بین شش تا سی روز برگزار می‌کردند وروز ششم فروردین یا نوروز بزرگ را خرداد روز می‌نامیدند و این روز را متعلق به فرشته مقدس خرداد می‌دانستند. پیروان آیین مزدیسنا همچنین معتقد بودند که زرتشت(650 سال پیش از میلاد مسیح) در این روز متولد شده و در همین روز مقدس با خداوندبه راز و نیاز پرداخته است و این روز برای ایرانیان محترم و مقدس شمرده می‌شد.

پادشاهان ساسانی نیز در دربارهای خود آیین‌های نوروز را با شکوه‌ خاصی برگزار می‌کردند و شاه پنج روز اول یا «نوروز عامه» بار عام می‌داد و به رفع حاجت‌های مردم می‌پرداخت، سپس «نوروز خاصه» یا نوروز بزرگ را که از روز ششم فروردین آغازمی‌شدبه خود ونزدیکانش اختصاص داده و به جشن و شادمانی می‌پرداختند و نواهای خاص نوروزدر این ایام در دربار پادشاه نواخته می‌شد.

از رسوم رایج این روزگار آن بود که مردم در بامداد نوروز به یکدیگر آب می‌پاشیدند و شکر هدیه می‌دادند. دلبستگی‌ ایرانیان به سنت‌های گذشته خود موجب شد که نوروز که سمبلی از عظمت و شکوه آنان بود، در سراسر دوران اسلامی، حتی در دوران خلفایی که اعتنایی به این رسومات نداشتند، برپا شود و آشنایی و آگاهی فرمانروایان اموی وعباسی از آیین‌ هدیه دادن به حاکمان دلیلی برای گرایش فرمانروایان عرب به برگزاری نوروز شد.

با کاهش قدرت و نفوذ عرب‌ها بر دولت‌های ایرانی و ایجاد حکومت‌های مستقل چون صفاریان و سامانیان و تعلق خاطر پادشاهان ایرانی‌نژاد به اجرای رسومات ایرانی، موجب احیای نوروزوبرگزاری باشکوه این جشن شد.ابوالفضل بیهقی نیزدرقسمت‌های مختلف تاریخ خود اشاراتی به دادن هدیه در نوروز مهرگان کرده است که نشان دهنده تداوم رسومات نوروزی در دوره غزنویان می‌باشد.باروی کار آمدن حکومت صفوی و رسمیت یافتن مذهب تشیع، برخی از آداب اسلامی با آیین‌های نوروزی درآمیخت و تلاش عالمان شیعه در جمع‌آوری احادیث و روایات معصومین در رابطه بانوروز، بر رونق بیشتر این جشن افزود.برای مثال در حدیثی از علامه محمدباقر مجلسی به نقل از امام جعفرصادق(ع) آمده است که امام صادق(ع) نوروز را روزی فرخنده و خجسته و روزی که در آن آدم آفریده شده معرفی می کند.

 

پی نوشت ها:

1)فروهر :طبق مندرجات اوستا فروهر نیرویی است که اهورامزدا برای نگهداری آفریدگان نیک ایزدی از آسمان فرو فرستاده و نیرویی است که سراسر آفرینش نیک از

پرتو آن پایدار است (دهخدا)

 

منابع :

1-آداب و رسوم نوروز -رضا شعبانی،انتشارات بینالمللی الهدی،سال 1379

2-تاریخ نوروز و گاه شماری ایران-عبدالعظیم رضایی،انتشارات در ،1381

3-نوروز جشن نوزایی آفرینش -علی بلوکباشی-دفتر پژوهش های فرهنگی چاپ سوم 1381

4-جشن های آب سوابق تاریخی تا به امروز -هاشم رضی ، انتشارات بهجت 1383

5- جشن های ایران باستان - مراد اورنگ ،1335

6- جستاری چند در فرهنگ ایران -مهرداد بهار، انتشارات فکر روز ،1376

7- نوروز تاریخچه و مرجع شناسی -پرویز ازکایی، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر

8- جشن ها و اعیاد ملی و مذهبی در ایران قبل از اسلام ف حبیب اله بزرگ زاد

9-شاهنامه فردوسی بر اساس شاهنامه ژول مول به کوشش پرویز اتابکی ،1375

10 -لغت نامه دهخدا

 

نویسنده : هما آقا جعفری

نشر در روزنامه همشهری 24 اسفند سال 1385