بهار
۱۳٩۳/٢/۳۱
تجلی اخلاق در ادبیات فارسی ... نظرات() 

تجلی اخلاق در ادبیات فارسی :

 نویسنده : نیلوفر نیک بنیاد

 

 اخلاق در لغت به معنی خلق و خو و چگونگی استفاده از توانایی های درونی نظیر گفتار ، شنیدار و حتی چگونگی استفاده ا توانایی های فیزیکی است . این واژه ی نسبتاکوچک از گذشته های بسیار دور مورد توجه بوده است و به خوبی می دانیم که در قرآن کریم نیز بسیار از آن یاد شده و مردم به نیکوکاری و خوش رفتاری با یکدیگر سفارش شده اند . با مطالعه ی زندگی و سیره ی پیامبران الهی و امامان معصوم نیز به این نتیجه می رسیم که خوش اخلاقی مهمترین بعد زندگی آنها بوده است و از مهمترین عواملی که بعد از ستایش خدای یگانه مردم را به آن سفارش می کردند ، اخلاق نیکو بوده است .اخلاق خوب و چگونگی برخورد مردم با یکدیگر به گونه ای با مقدار همنوع دوستی انسان ها و اینکه چقدر برای انسان و ارزش وجودی او احترام قائلند مربوط می شود . خوشبختانه این موضوع – یعنی همنوع دوستی – در میان هموطنان عزیز ما جایگاه ویژه ای دارد و می توان به طور یقین گفت که اگرچه بسیاری از جوامع به بعد اخلاق اهمیت می دهند ، اما در میان ایرانیان اخلاق مفهوم و رنگ و بوی خاصی دارد که این قوم را از سایر جهانیان متمایز می کند. به خوبی می دانیم که در ملل مختلف همیشه مهمترین مسائل برای شاعر و نویسنده و ملت در ادبیات آن قوم مطرح می شود . این مسئله در سبک های مختلف ادبیات اروپا نیز قابل مشاهده است . مثلا کلاسیک ها فقط به زیبایی ها و ناتورالیسم ها فقط به زشتی ها می پردازند زیرا این موارد را مهمترین مسائل می دانند. در کشور ما نیز همانند سایر ملل همیشه مهمترین مسائل جامعه و مردم در ادبیات جای گرفته است . همانند مسائل دینی ، عرفانی ، تاریخی ، اجتماعی و مسائل خرد گرایانه و ...   .البته بعد اخلاقی جای خود را در تمامی قسمت های مختلف ادبیات ایرانیان و حتی برخی خارجیان فارسی زبان ، باز کرده است . به عنوان مثال می توان رگه هایی از معانی اخلاقی را در ادبیات دینی ، داستانی ، تاریخی ، فلسفی ، حماسی و... مشاهده کرد که این خود حاکی از توجه ایرانیان به این مسئله ی مهم است . برای روشن تر شدن موضوع به بررسی نمونه هایی از آثار نویسندگان و شاعران بزرگ ایران زمین و مشخص کردن برخی معانی اخلاقی در آثار گرانقدر آنها می پردازیم .

 

 حماسی :

 

 * شاعر گرانقدر اسدی توسی که گرد آورنده ی نخستین لغت نامه ی فارسی (لغت فرس) و یکی از نام آوران مناظره ( شعری که در آن دو طرف سخن امتیازات خود را بر می شمرند و سعی دارند خود را بر دیگری ترجیح دهند ) است ، در اشعارش به اخلاق توجه خاصی داشته است چنانکه در کتاب گرشاسب نامه که مشهورترین اثر وی بوده ، می توان اشعار زیادی را در مورد اخلاق پیدا کرد .

 چنان زی ...

 

 ستیز آوری کار اهریمن است   

                                ستیزه به پرخاش آبستن است

همیشه در نیک و بد هست باز                

                                   تو سوی در بهتری شو فراز

چه رفتن ز پیمان ، چه گشتن ز دین    

                              که زین هر دو به ز آسمان و زمین

چو یار گنه کار باشی به بد             

                                  به جای وی ار تو بپیچی ، سزد

جهان آن نیرزد بر پر خرد                 

                                    که دانایی از بهر او غم خورد

همان خواه بیگانه و خویش را           

                                 که خواهی روان و تن خویش را

چنان زی که مور از تو نبود به درد         

                              نه بر کس نشیند ز تو باد و گرد 

 

*فردوسی ، خداوندگار حماسه ی ایران دست به خلق اثری زد که همه ی وجوه زندگی ، معتقدات و باورهای دینی ، فکری ، و اخلاقی ایرانیان را در بر دارد و می توان گفت که مجموعه ی تاریخ و فرهنگ قوم ایرانی است . از مزایای ادبی شاهنامه این است که فردوسی با هنرمندی تمام توانسته تعلیمات اسلامی و قرآنی و معتقدات پهلوانی را با مفاهیم اخلاقی در آمیزد و اثری شگرف ابداع کند.

 

  بیا تا جهان را به بد نسپریم          

                         به کوشش همه دست نیکی بریم

نباشد همه نیک و بد پایدار               

                                همان به که نیکی بود یادگار... 

  داستانی :

 

* جوانمردی و عیار پیشگی از ویژگی های اخلاقی ایرانیان است و فرامرزبن خداداد با مهارت تمام این ویژگی را در جای جای کتاب پر فضیلت « سمک عیار » بیان کرده است . این کتاب که از بهترین نمونه های نثر فارسی است ، سرگذشت سمک و داستان جوانمردی های وی را نشان می دهد و سرشار از نام ها و آداب و رسوم زیبای ایرانی است . با خواندن این کتاب به ذات پاک ایرانیان وعدم پیمان شکنی و پایبندی های اخلاقی آنان پی می بریم  . «... آن جوان گفت ای مادر ، مرا سرخ ورد نام است و از تو زاده ام . چون من

مرد را گویند که غمز نکنی ؟ و غمز و خیانت کار فرماییم ؟ به یزدان دادار کردگار که اگر سمک را ببینم تا زنده باشم بندگی وی کنم . زینهار ای مادر، این ظن در حق من خطاست . اگر چنان است که با پدر من خیانت کرده ای و حرامزاده در وجود آمده باشم روا باشد ، که از حرامزاده جز مفسدی و غمازی نیاید . ناچار فعل خود را پیدا کند و گواهی حرامزادگی در خود بدهد. و اگر نه حلالزاده ام، بدان که از حلالزاده کار بد نیاید و غمازی نکند... » 

 

* کلیله و دمنه از دیگر آثار داستانی است که سرشار از پند و عبرت و حکمت است . این اثر گرانبها توسط رودکی به نظم و توسط ابوالمعالی نصر الله منشی به نثر فصیح و زیبای فارسی درآمده است . موضوع کتاب داستان هایی عبرت آمیز است ، از زبان حیوانان به ویژ دو شغال به نام های « کلیله » و « دمنه » .

 

  حماسه های عرفانی :

 

 * نظامی بزرگ در مثنوی مخزن الاسرار نشان داد که بدون راه داشتن به دربار هم می توان شاعر بزرگی بود . وی با توجه به مضامین اخلاقی ، تاثیرات انکار ناپذیری بر شعر فارسی گذاشت و به وضوح ثابت کرد که شاعر می تواند چیز های دیگری به جز مدح و توصیف را در شعرش مطرح کند . درد ستانی و درمان دهی...

 

 عمر به خشنودی دلها گذار            

                          تا ز تو خشنود شود کردگار

دردستانی کن و درماندهی         

                             تات رسانند به فرماندهی

گرم شو از مهر و ز کین سرد باش         

                         چون مه و خورشید جوانمرد باش      

هر که به نیکی عمل آغاز کرد                   

                               نیکی او روی بدو باز کرد

گنبد گردنده ز روی قیاس              

                        هست به نیکی و بدی  خودشناس   

 

 

  *سنایی از دیگر شاعرانی است که می توان در آثارش مضامین اخلاقی را به وضوح مشاهده کرد . کتاب « سیر العباد الی المعاد » سنایی که شامل حدود 700 بیت است به شیوه ی تمثیل و به موضوعات اخلاقی پرداخته است . در دیگر آثار سنایی همچون « مثنوی عشق نامه » نیز می توان مفاهیمی را پیرامون مواعظ و حقایق و حکم پیدا کرد . سنایی در قصاید خود نیز بر خلاف غزلیاتش به زهد و حکمت و مضامین اخلاقی روی آورده است .

 

 ادبی :

 

* مصلح ، ملقب به مشرف الدین و مشهور به سعدی در عرصه ی نظم و نثر جزو کسانی است که به بعد اخلاق توجه ویژه ای داشته است . مضمون بوستان سعدی که اولین اثر مدون وی و جزو شاهکار های بی رقیب شعر فارسی است ، اخلاق و تربیت و سیاست و اجتماعیات است که در آن 10 باب گرد آوری شده است . گلستان نیز گرچه 8 باب مختلف و یک مقدمه دارد اما مضمون اصلی تمام باب های آن اخلاق است و بس. در دیگر آثار سعدی همچون « نصیجه الملوک » ، « مجالس پنجگانه » و « قصاید فارسی » و ... نیز می توان رنگ و بوی اخلاق را حس کرد .

 

 از گلستان :

  

* هر که بر خویشتن نبخشاید                 

                                 گر نبخشد کسی برو شاید

* ای درونت برهنه                

                             کز برون جامه ی ریا داری

پرده هفت رنگ درمگذار                  

                              تو که در خانه بوریا داری

از بوستان :

 

* توان کرد با ناکسان بد رگی             

                                 ولیکن نیاید ز مردم ، سگی...

از قصاید :

  

* چون زبر دستیت بخشید آسمان         

                                 زیر دستان را همیشه نیک دار 

 

* یکی دیگر از نثر های ادبی ایرانی ، مرزبان نامه است که در اصل توسط مرزبان بن رستم و به زبان طبری تهیه شده است . اما بعد ها دانشمندی به نام وراوینی آن را به فارسی تحریر و ترجمه کرد . مرزبان نامه ی وراوینی 9 باب دارد ، یک مقدمه و یک ذیل . اصل کتاب به شیوه ی کلیله و دمنه و سرشار ازعبرت و اندرز و حکمت و مسائل اخلاقی است .

 

تاریخی :

 

 * تاریخ بیهقی اثر ارجمند ابوالفضل بیهقی که 30 جلد بوده و تاریخ حکومت غزنویان به خصوص سلطان مسعود را بیان می کند ، پر است از اندرز و عبرت و سخنان خردمندانه که خواننده را متوجه می کند تا در آنچه خوانده دقت کند وذهن خویش را برای دریافت نتایج اخلاقی به کار اندازد و از بین نیک و بد ،یکی را برگزیند.« ... و هر بنده که خدای عز و جل او را خردی روشن عطا داد و با آن خرد که دوست به حقیقت اوست ، احوال عرضه کند و با آن خرد دانش یار شود و اخبار گذشتگان را بخواند  و کار زمانه ی خویش نگاه کند ، بتواند دانست که نیکوکاری چیست و سرانجام هر دو خوب است یا نه و مردمان چه گویند و چه پسندند و چیست که از مردم یادگار ماند نیکوتر... »   

 

 اخلاقی اجتماعی :

 

 * عنصر المعالی ، کیکاووس بن اسکندربن قابوس وشمگیر ، از شاهزادگان خاندان زیاری است و کتابی به نام قابوس نامه را برای نشان دادن راه و رسم زندگی به فرزندش گیلانشاه به یادگار گذاشته است . این کتاب که از جمله مهمترین کتب اخلاقی ایرانیان به شمار می رود شامل 44 باب است و تاثیر متون آموزشی پی از اسلام نیز در آن مشاهده می شود . « روزی عیاران در جایی گرد هم نشسته بودند. مردی وارد شد و پرسید : جوانمردی چیست ؟ فرق جوانمردی و ناجوانمردی کدام است ؟ و اگر عیاری نشسته باشد و مردی بر او بگذرد و پس اززمانی مرد دیگری با مشیر به دنبال او و بپرسد : فلان کس از اینجا گذشت ؟ عیار چه پاسخ دهد ؟ اگر بگوید نگذشت دروغ است و اگر بگوید گذشت سخن چینی کرده است . مردی پاسخ داد : من جواب می دهم . اصل جوانمردی آن است که هر چه بگویی ، بکنی. میان جوانمردی و ناجوانمردی صبر است و جواب عیار آن بود که از آنجا که نشسته بود برخیزد و یک قدم آن طرف تر بنشیند و بگوید : تا وقتی من اینجا نشسته ام کسی از اینجا نگذشته است تا راست گفته باشد ...

 

 شعر مکتبی :

 

 * ناصر خسرو قبادیانی نخستین گوینده ای است که شعر را به طور کلی در خدمت فکر اخلاقی و اجتماعی و در مسیر اندیشه ی مکتبی قرار داده است . در سرتاسر اشعار او حتی یک بیت وصف معشوق و مدح و توصیف وجود ندارد . تمام اشعار وی در حقیقت جویی ، کمال انسانی ، علم و اعتقاد خاصه می شود .

در صحبت دنیا...

 

ای روی داده صحبت دنیا را              

                               شادان و برفراشته آوا را

غره مشو به زور و توانایی                    

                             کاخر ضعیفی است توانا را

والا نگشت هیچ کس و عالم                 

                               نادیده مر معلم والا را

بررس به کار ها به شکیبایی               

                       زیرا که نصرت است شکیبا را

باران به صبر پست کند ، گرچه        

                        نرم است ، روزی آن که خارا را

یاری ز صبر خواه که یاری نیست         

                             بهتر ز صبر مر تن تنها را  ...

 

 * و در آخر ، از شاعران خارجی فارسی زبان نیز می توان امیر خسرو دهلوی را نام برد که به تقلید از نظامی آثاری را از خود به جای گذاشته و برخی از اشعار وی نیز رنگ و بوی اخلاقی دارد . او در توسعه و فرهنگ ایرانی در خارج ازایران نیز نقش مهمی را ایفا کرده است .   با توجه به موارد بالا و دیگر تحقیقات در کتب نامدار ادب فارسی ، می توان چنین برداشت کرد که از روزگاران دیرین تا کنون ، اخلاق نقشی اساسی در ادبیات ما داشته و از موضوع های محوری رشته های مختلف ادبیات همچون داستان و شعر بوده است . امروزه نیز می توان تجلی اخلاق را در آثار شاعران و نویسندگان معاصر کشور مشاهده کرد . امید می رود با کوشش اهالی قلم کشورمان اخلاق – این بعد اساسی زندگی – در بین مردم عزیز بهتر معرفی شده و ملت همنوع دوست ما برای بهبود اخلاق خود و بهبود رفتار با دیگران و اصلاح ویژگی های اخلاقی خود بکوشند .

منبع : سایت تبیان