بهار
۱۳٩۱/۳/۸
ادبیات حماسی -داستان هایی از شاهنامه فردوسی( داستان های باربد رامشگروزال زر) ... نظرات() 

      ویژگی منظومه های  حماسی :

شعر حماسی در حقیقت  شعر  ی است که دلاوری ها و مردانگی های بهلوانان را توصیف  می کند و  شاعر حماسه سرا  افتخارات یک قوم و ملت  را  با مظاهر مختلف زندگی آنان  به تصویر میکشد .و ما را با  عقاید و نظرات و تمدن و اخلاق یک ملت آشنا می کند.

ویژگی های دیگر شعر حماسی آن است داستان های منظوم  آن آإغاز و بایانی دارد و بر نظم وترتیب صحیحی استوار است .در شعر حماسی شاعر اعمال نظر نمی کند و  از عواطف و احساسات خود سخن نمی گوید و به بیان سرگذشت قهرمانان و بهلوانان آنطور که در داستان آمده است می بردازد.

ویژگی دیگر شعرهای حماسی آنست که مربوط به دوران کهن است و  همه منظومه های حماسی فارسی  نیزاز جمله شاهنامه فردوسی  به زمان های بسیار دور و بیش از اوستا باز می گردد.

شعر حماسه دارای ابهام زمان ومکان است و این  خصلت لازمه  منظومه حماسی است  زیرا با وجودیکه  در داستان ها ی حماسی تاریخ نقش دارد اما وضوح و صراحت زمان مکان وقایع داستانی را به تاریخ نزدیک می کند این امر از ارزش حماسی منظومه می کاهد .

      

 

 

داستان هایی از شاهنامه فردوسی

                                                                    

 
باربد نوازنده

عکس ها بر گرفته از ویکی بدیایا -دانشنامه آزاد

 

 

 

 داستان باربد رامشگر :

همی هر زمان شاه برترگذشت           

                               چو شد سال شاهیش بربیست وهشت

کسی   را نبد بر درش  کار بد                  

                                    ز  در  گاهش    آگاه   شد     باربد

بدو گفت هر کس که شاه جهان              

                                       گزیدست    رامشگران    از  مهان

که گر با تو او    را برابر   کنند                   

                                   تو را بر سر سر سرگش افسر کنند

چو بشنید مرد آن بجوشید آز                    

                                    اگر  چه  نبودش   به  چیزی    نیاز

ز کشور بشد تا به درگاه شاه                     

                                   همی  کرد  رامشگران  را   نگاه

چو بشنید سرگش دلش تیره گشت          

                                   به زخم سرود اندرون خیره گشت

بیامد  به  نزدیک   سالار    بار                    

                                    درم  کرد  و  دینار   چندی   نثار

بدو گفت رامشگری بر درست                   

                                که از من به سال وهنر برتر  است

نباید که در پیش خسرو   رود                     

                                  که  ما  کهنه  گشتیم  اونو  شود

 ز سرگش چو بشنید دربان شاه                

                                    ز رامشگر ساده  بربست   راه

چو رفتی به نزدیک او   باربد                       

                                      همش  کار بد بد همش  باربد

نه  دادی ورا بار   سالار  بار                       

                                      نه نیزش بدی مردمی خواستار

چو نومید برگشت ازان بارگاه                     

                                     ابا  بربط آمد  سوی  باغ  شاه

کجا باغبان بود مردوی نام                        

                                     شد از  دیدنش  باربدشادکام

بدان باغ رفتی به نوروز شاه                     

                                     دو هفته ببودی بدان جشنگاه

سبک باربد نزد مردوی شد                     

                                    هم آن روز با مرد همبوی  شد

چنین گفت با  باغبان  باربد                     

                                   که گویی تو  جانی  ومن    کالبد

کنون آرزو خواهم  از تو   یکی                   

                                    که آن هست نزد تو سخت اندکی

که تا چون بود شاه را جشنگاه                  

                                     ببینم   نهفتی  یکی  روی  شاه

بدو   گفت  مردوی   ایدون  کنم                 

                                      ز مهر  تو  اندیشه  بیرون   کنم

چو خسرو همی خواست کآیدبه باغ             

                                      دل میزبان شد چو روشن چراغ

بر باربد شد  بگفت   آنکه  شاه                  

                                    همی رفت خواهد بدین جشنگاه  

همه جامه ها  باربد سبز  کرد                   

                                        همان بربط  و  رود  ننگ و   نبرد

بشد تا بجایی که خسرو شدی                  

                                       بهاران  نشستنگهش نو  شدی

یکی سرو بد سبز وبرگش گشن                

                                      برو   شاخ  چون  رزمگاه   پشن

بران سرو شد بربط  اندر  کنار                    

                                    نهانی    همی   بود  تا   شهریار

از ایوان  بر آمد بدان  جشنگاه                   

                                  بیاراست   پالیزبان  جای    شاه...

بدان گه که خورشید برگشت زرد              

                                   همی  بود  تا گشت  شب   لاژورد

زننده بدان سرو برداشت رود                  

                                    همان    ساخته    پهلوانی   درود

یکی نغز دستان بزد بر درخت                

                                     کزان خیره  شد   مرد    بیدار بخت

 

سرودی به آواز خوش  بر کشید                 

                                         که اکنون تو  خوانیش  داد  آفرید

بماندند یک مجلس  اندر شگفت                  

                                       همی  هر کسی رای ئدیگر گرفت

ازان زخمه سرگش چو بیهوش گشت          

                                     بدانست کان کیست خاموش گشت

که چون باربد کس چنان زخم رود                

                                       نداند   نه    آن   پهلوانی    سرود

بدان   نامداران    بفرمود  شاه                 

                                     که جویید  سرتا سر این  جشنگاه

فراوان بجستند  و    باز  آمدند                    

                                      به  نزدیک    خسرو   فراز   آمدند

جهاندیده سرگش سخن برگرفت                 

                                   که از بخت شاه این نباشد شگفت

که گردد گل و سرو رامشگرش                   

                                    که  جاوید   بادا   سر  و    افسرش
...

زننده  دگرگون  بیاراست  رود                     

                                            برآورد     ناگاه   دیگر   سرود

که پیکار گردش همی خواندند                  

                                         همی  نام  ازآواز   او  راندند...

بجستند بسیار هر سوی باغ                     

                                       ببردند   زیر   درختان   چراغ

ندیدند چیزی جز از بید و سرو                   

                                      خرامان به زیر گل اندر تذرو...

بر آمد دگر   باره  آواز    رود                     

                                   دگرگونه تر ساخت بانک سرود

همان سبز در سبز خوانی کنون               

                                 برین  گونه   سازند  مکرو فسون

چو بشنید پرویز بر پای خاست                

                                یکی جام می گلشن آرای خواست

چنین گفت کین گر فرشته بدی                

                                     ز مشک و ز عنبر سرشته بدی

وگر دیو  بودی   نگفتی   سرود               

                                  همان  نیز  نشناختی  زخم  رود

بجویید در باغ تا این کجاست               

                               همه باغ وگلشن چپ ودست راست

دهان و برش پر ز  گوهر  کنم               

                                 برین  رود  سازانش   مهتر    کنم

چو بشنید رامشگر آواز اوی                 

                                  همان خوب   گفتار   دمساز  اوی

فرود آمد از شاخ سروسهی                

                                همی  رفت با   رامش   و    فرهی

بیامد   بمالید   بر خاک  رخ                

                              بدو گفت خسرو چه مردی ؟ بگوی...

سراسر بگفت آنچه رفت از بنه              

                                  که   بود اندران   یکدل   ویک   تنه

به  دیدار او شاد  شد  شهریار               

                                         بسان    گلستان  به ماه   بهار

به سرگش چنین گفت ای بد هنر              

                                         تو چون حنظلی باربد چو شکر

چرا دور  کردی تو  اورا  زمن  ؟                

                                           دریغ  آمدت  رود  ازین انجمن؟...

بشد   باربد شاه   رامشگران                  

                                          یکی نامداری  شد  از  مهتران

سر  آمد  کنون   قصه    باربد                    

                                         مبادا   که  باشد  ترا   کار  ، بد

جهان بر  مهان وکهان  بگذرد                     

                                      خردمند  مردم  چرا  غم خورد ؟

هر آن گه  که شد سال بر شصت وشش      

                                         نه   نیکو  بود    مردم   پیرکش

چو این نامور  نامه  آید  به  بن                   

                                      ز من  روی کشور شود پر  سخن 

ازان پس نمیرم که من زنده ام                    

                                  که تخم   سخن  من   پراکنده ام

هران کس که دارد هش ورای ودین             

                                     پس از مرگ  بر   من   کند  آفرین

 

 

 

 

 

 

ا زال در حین شکار مرغان وحشی، برگی از شاهنامه موزه

زال در حین شکار مرغان وحشی، برگی از شاهنامه موزه فیتزویلیام در کمبریج

 

 

 

 

 

 

                                  داستان زال زر

 

 

کنون پر شگفتی یکی  داستان                      

                                           بپیوندم  ا زگفته ی   باستان

نگه  کن   مر سام  را  روزگار                            

                                           چه بازی نمودای پسر گوش دار

سالها ی طولانی سپری شده بود که  سام  در انتظار داشتن فرزند ی بود و به درگاه خداوند نیایش می کرد .سرانجام   آفریدگار به نیاز وی پاسخ داد و فرزندی سپید موی و سپید ابرو از این پهلوان در وجود آمد:

به چهره چنان بودبر سان شید                            

                                         ولیکن همه موی بودش سپید

کسی سام یل را نیارست گفت                          

                                           که فرزندبیر آمد از خوب جفت

یکی دایه بودش به کردار شیر                              

                                                  برپهلوان  اندر  آمد دلیر              

چو آمد  بر پهلوان مژده  داد                                 

                                            زبان بر گشاد آفرین  کرد  یاد

بدادت خدای آنچه می خواستی                         

                                           کجا جان دین خواهش آراستی

فرود آمد از تخت سام سوار                                

                                   به پرده در  آمد  سوی  نوبهار

یکی پیر سر پور پرمایه دید                                

                                    که چون او ندیدو نه از کس شنید

همه موی اندام اوهمچو برف                              

                                       ولیکن برخ سرخ وبودو شگرف

چو فرزند را دید،مویش سپید                            

                                       ببود  از  جهان  یکسره  نا امید

بترسید سخت از پی سرزنش                           

                                       شد از راه دانش به  دیگر منش

بخندند بر من  مهان  جهان                           

                                         ازین  بچه  در  آشکار  و  نهان

بفرمود پس تاش  برداشتند                             

                                           وزان  بوم  و بر  دور  بگذاشتند

یکی کوه بد نامش البرزکوه                             

                                            به خورشیدنزدیک ودور از گروه

بدانجای سیمرغ رالانه بود                           

                                               بدان خانه  از خلق  بیگانه بود

نهادند بر کوه وگشتند  باز                               

                                             بر آمد    برین  روزگاری   دراز

پدر مهر و پیوند  بفگند خوار                             

                                          چو بفگند   برداشت  پروردگار

همان خرد کودک بدان جایگاه                          

                                            شب و  روزافتاده بد  بی پناه

زمانی سر انگشت رامی مکید                       

                                              زمانی خروشیدنی می کشید

چو سیمرغ را بچه شدگرسنه                         

                                             به پروازبر شد بلند   از    بنه

یکی شیرخواره خروشنده دید                           

                                          زمین همچودریای جوشنده دید

ز خاراش گهواره ودایه خاک                            

                                          تن ازجامه دورو لب از شیر ،پاک

به گرد اندرش تیره خاک نژند                          

                                        به سربرش خورشید گشته بلند

پلنگش بدی کاشکی مام وباب                       

                                         مگر سایه ای  یافتی  ز آفتاب

فرود آمد از ابر ،سیمرغ و چنگ                        

                                            بزد، بر گرفتش ازان گرم سنگ

ببردش دمان تا به لبرز   کوه                         

                                         که  بودش  درآنجا    کنام    گروه

سوی بچگان برد تابشکرند                             

                                         بدان  ناله ی   زار  او    ننگرند

ببخشود یزدان نیکی دهش                          

                                          کجا بودنی داشت اندر بوش

شگفتی برو بر فکندندمهر                             

                                          بماندند خیره بدان خوب چهر

شکاری که نازکتر ،آنرگزید                         

                                    که بی شیر مهمان همی خون مزید

بدین گونه تا روزگاری دراز                            

                                      بر آمد که بد   کودک   آنجا   براز

چو آن کودک خرد پرمایه گشت                     

                                           بر آن کوه بد روزگاری گذشت

یکی مرد شد چون یکی زاد سرو                   

                                         برش کوه سیم ومیانش چو غرو

نشانش پراکنده شددر جهان                       

                                            بد و نیک  هرکز  نماند  نهان

به سام  نریمان رسید  آگهی                       

                                           ازان نیک پی پور   با   فرهی

سرانجام سام نریمان شبی در خواب دید سواری به نزد او آمد وزنده بودن فرزندش را مژده داد هنگامیکه بیدارشد خواب خود  وآنچه از کاروانیان شنیده بودرا با موبدان در میان گذاشت همه آنان سام را مورد سرزنش قرار می دهند وگفتند  عمل تو نا سپاسی یزدان نیکی دهش بد سگالی است وباید برای یافتن فرزند بشتابی .سام تصمیم گرفت برای باز گرداندن فرزندش اقدام کند .تااینکه :

دگر باره خو دید کزکوه هند                          

                                      درفشی   برافراختندی،  پرند

غلامی  پدید آمدی خوبروی                         

                                       سپاهی گران از پس پشت اوی

به دست چپش بر، یکی موبدی                   

                                         سوی راستش ،نامور  بخردی

یکی پیش سام آمدی زان دو مرد                  

                                             زبان برگشادی به گفتار سرد

پسر گر به نردیک توبود خوار                       

                                          کنون هست پرورده ی کردگار

بترسید ازان خوابکز روزگار                         

                                          نباید  که    بیند  بد    آموزگار

چو بیدار شد،بخردان را بخواند                     

                                           سران سپه را   همه  بر نشاند

بیامد  دمان  سوی آن کوهسار                     

                                             که افکنده را خود کند  خواستار

سر اندر ثریا  یکی  کوه  دید                     

                                              تو گفتی ستاره   بخواهد کشید

یکی کاخ بد، تارک اندر سماک                  

                                          نه از دسترنج ونه از سنگ وخاک

ستاده  جوانی  بکردار  سام                  

                                        بدیدش که می گشت گرد   کنام

بدان  آفریننده    کرد  آفرین                   

                                         بمالید  رخسارگان       بر  زمین

کزین سان بران کوه،مرغ آفرید                   

                                         ز خارا سر اندر   ثریا    کشید

 

بدانست کو، دادگرداورست                        

                                        توانا و   از  برتران     بر ترست

ره بر شدن جست وکی بود راه                  

                                        دد  و دام  را بر    چنانجایگاه؟

ستایش کنان گرد آن کوه بر                       

                                         بر آمد، ز جایی  ندید  او  گذر

همی گفت کای برتراز جایگاه                     

                                         ز روشن کمان وزخورشید وماه

به پوزش بر تو سرافکنده ام                      

                                         ز  ترس تو  جان را بر افکنده ام

گر این کودک از پاک پشت منست                

                                            نه از تخم بد گوهر آهرمنست

برین بر شدن بنده را دست گیر                

                                           مرین پر گنه  راتو   کن   دلپذیر

چو با داور این رازهاگفته شد                        

                                            نیایش    همانگه   پذیرفته  شد

نگه  سیمرغ از   افراز    کوه                         

                                          بدانست ،چون سام دید و گروه

که آن آمدنش از پی بچه بود                    

                                           نه از مهر  سیمرغ او  رنجه  بود

چنین گفت سیمرغ باپور سام                      

                                             که ای دیده رنج نشیم و کنام

ترا  پرورنده، یکی دایه ام                            

                                            همت مام و هم نیک سرمایه ام

نهادم ترا نام دستان زند                              

                                              که با تو پدرکرد  دستان  و پند

بدین نام چون بازگردی بجای                      

                                          بگو   تات  خواند  یل   رهنما ی

پدر  سام  یل  پهلوان جهان                      

                                        سر افرازتر   کس   میان   مهان

بدین کوی فرزند جوی آمدست                

                                       ترا   نزد  او    آبروی     آمدست

روا باید  اکنون  که  بردارمت                   

                                        بی آزار ، نزدیک    او    آرمت

جوان چون ز سیمرغ بشنید این                  

                                      پر از آب  چشم و دل اندوهگین

اگر چند مردم ندیده بد اوی                        

                                        زسیمرغ آمخته بد گفت وگوی

به سیمرغ بنگر که دستان چه گفت            

                                        مگر سیر گشتی همانا ز جفت

نشیم  تو  رخشنده  گاه  منست                    

                                             دو پر   تو   فر   کلاه   منست

سپاس از تو دارم پس از کردگار                  

                                              که آسان شدم از تو دشوار کار

]چنین داد پاسخ که گر تاج وگاه                   

                                            ببینی و رسم  کیانی  کلاه

مگر  کین  نشیمت  نیاید  بکار                        

                                           یکی آزمایش کن از روزگار

سیمرغ به زال می گوید
:  ماندن تو در اینجا  برای من ارزشمند است  اما رفتن تو به نزد پدرت به این دلیل است که تو
در آینده می توانی پادشاه باشی و تو پر مرا با خود می بری تا هر زمان هر مشکلی پیش آید  انرا در آتش بیفکنی ومن فورأ به کمک تومی شتابم و تو را با خود به آشیانه ام می آورم .سیمرغ بدین ترتیب با زال سخن گفت :

دلش کرد پدرام و برداشتش                        

                                      گرازان به ابر اندر افراشتش

ز  پروازش   آورد   نزد    پدر                        

                                      رسیده به  زیر برش موی سر

تنش پیلوار ورخش چون نگار                      

                                          پدر چون  بدیدش  بنالید  زار  

فرو برد سر پیش سیمرغ زود                     

                                              نیایش  همین  بافرین  برفزود

که ای شاه مرغان ،ترادادگر                       

                                            بدان داد نیرو   و   زور و   هنر

که بیچارگان را همی داوری                        

                                              به نیکی همه   داوران   داوری

ز تو بد سگالان همیشه نژند                     

                                               بمان همچنین جاودان   زورمند

همانگه سیمرغ بر شدبه کوه                      

                                           بمانده بروچشم  سام و   گروه

پس آنگه سراپای کودک بدید                     

                                              همان تاج و تخت کیی  را سزید

جز از موی بروی نکوهش نبود                      

                                                  بدی  دیگری  را  پژوهش  نبود

دل سام شد چون  بهشت  برین                 

                                              برآن  پاک   فرزند  کرد   آفرین

به من ای پسر،گفت،دل نرم کن                     

                                              گذشته مکن یاد ودل  گرم  کن

پذیرفتم    اندر   خدای    بزرگ                    

                                           که دل بر تو هرگز ندارم  سترگ

تنش را  یکی  پهلوانی   قبای                         

                                            بپوشید و از   کوه و  بگذارد  پای

سپه یکسره  پیش  سام  آمدند                       

                                             گشاده دل  و  شاد کام   آمدند

سواران همه  نعره    برداشتند                       

                                          بدان    خرمی  راه   بگذاشتند

به شادی به شهر اندرون آمدند                   

                                        ابا      پهلوانان      فرود      آمدند

 

 

    

 

                    

سیمرغ در دوره ساسانی

نشان سیمرغ نگاره ایست با ساختاری پیچیده؛ مرغی افسانه‌ای با دُم طاووس، بدن عقاب و سر و پنجه‌های شیر. نشان سیمرغ در دوره ایران ساسانی، بر بسیاری از جاها و ظرفها نقش بسته و شاید نشان رسمی شاهنشاهی ایران بوده باشد[۱]. نگاره‌های کشف شده بر بخش غربی دیوار افراسیاب[۲]، در شهر سمرقند، شاه یا شاهزاده‌ای را نمایش می‌دهند که همان طرح، همانند جامه خسرو پرویز بر دیوار طاق بستان، روی جامه اش نقش بسته. پژوهشگر نگاره‌های دیوار افراسیاب، پروفسور مارکوس موده، (استاد انستیتوی باستان‌شناسی و هنر شرقی دانشگاه مارتین لوتر آلمان) در پژوهش خود یادآور شده که به دلیل وجود این نگاره بر پیکره خسرو بر طاق بستان، ممکن نیست نشانی ساده بوده باشد، او همچنین شبیه بودن کلاه در این دوپیکره را دلیل دیگری بر مهم بودن شخصیت گمنام نقش بسته بر دیوار افراسیاب می‌داند و در ادامه به این نتیجه رسیده که نگاره سیمرغ، به احتمال بسیار پیکر یزدگرد سوم آخرین شاه ساسانی را نشان می‌دهد[۱]، چون تاریخ تقریبی ساخت آن نگاره‌ها با سالهای پایانی شاهنشاهی ساسانی منطبق، و همچنین از بین یکصد پیکره نقش بسته بر آن دیوار، تنها یک نفر جامه اش به این نشان آراسته است. جامه ابریشمی (یا کفتان) دیگری از پایان دوره ساسانی در موزه سرنوچی پاریس با همان نقش به نمایش گذاشته شده. شماری تکه پارچه ابریشمی، کاشی‌ها و ظرفهای سیمین و زرین آن دوران نیز، سیمرغ را در همان قالب و همان نقش نشان می‌دهند.

پیشینه

جام نقره‌ای مربوط به دوره ساسانی - ارتفاع تقریبی ۳۰ سانتیمتر.

پیشینه حضور این مرغ اساطیری در فرهنگ ایرانی به دوران باستان می‌رسد. آن چه از اوستا و آثار پهلوی بر می‌آید، می‌توان دریافت که سیمرغ، مرغی است فراخ بال که بر درختی درمان بخش به نام «ویسپوبیش» یا «هرویسپ تخمک» که در بردارندهٔ تخمهٔ همهٔ گیاهان است، آشیان دارد. در اوستا اشاره شده که این درخت در در دریای «وروکاشاً» یا «فراخکرت» قرار دارد. کلمهٔ سیمرغ در اوستا به صورت «مرغوسئن» آمده که جزء نخستین آن به معنای «مرغ» است و جزء دوم آن با اندکی دگرگونی در پهلوی به صورت «سین» و در فارسی دری «سی» خوانده شده‌است و به هیچ وجه نمایندهٔ عدد ۳۰ نیست؛ بلکه معنای آن همان نام «شاهین» می‌شود. شاید هدف از این واژه (سی) بیان صفت روحانیت آن مرغ بوده‌است.[۳]

سیمرغ پس از اسلام هم در حماسه‌های پهلوانی هم در آثار عرفانی حضور می‌یابد. سیمرغ در شاهنامهٔ فردوسی دو چهرهٔ متفاوت یزدانی (در داستان زال) و اهریمنی (در هفت خوان اسفندیار) دارد. زیرا همهٔ موجودات ماوراء طبیعت نزد ثنویان (دوگانه پرستان) دو قلوی متضاد هستند. سیمرغ اهریمنی بیشتر یک مرغ اژدهاست، فاقد استعدادهای قدسی سیمرغ یزدانی است و به دست اسفندیار در خوان پنجمش کشته می‌شود. ورود سیمرغ یزدانی به شاهنامه با تولد «زال» آغاز می‌شود.

آنچه نمادی از اهریمنی بودن سیمرغ در خوان پنجم اسفندیار باشد در شاهنامه برخورد نکردم. سیمرغ مظهر خرد تمام و بی نقص است که پاسخ تمام پرسش‌ها در خود دارد، و اسفندیار فره ایزدی دارد و رسالت انتشار مذهب بر دوش اوست که در مسیر تعالی خود سیمرغ را از میان برمی‌دارد. اسفندیار با وجودی که فرهٔ ایزدی دارد و مرتکب گناهی نمی‌شود ولی شخصیت نیکی در شاهنامه ندارد چنان که با حیله پس از هفت خوان راهنمای خود را می‌کشد در قیاس با رستم که وفای به عهد می‌کند و راهنمای خود در هفت خوان را به پادشاهی مازندران می‌رساند

«سام» پدر زال فزمان می‌دهد فرزندش را که با موهای سپید به دنیا آمده در صحرا رها کنند تا از بین برود. سیمرغ به سبب مهری که خدا در دلش می‌افکند، زال را به آشیانه می‌برد و می‌پرورد. سرانجام وقتی سام به دنبال خوابی که دیده‌است به پای البرز کوه (جایگاه سیمرغ)[۴] به سراغ زال می‌آید، سیمرغ بعد از وداع با زال پری از خود را به او می‌دهد تا به هنگام سختی از آن استفاده کند. سیمرغ دو جا در شاهنامه کمک‌های مهمی به زال می‌کند.. یکی به هنگام به دنیا آمدن رستم که به علت درشت بودن تولدش با مشکل مواجه شده‌است و سیمرغ با چاره جویی به هنگام، این مشکل را بر طرف می‌کند. دیگری به هنگام جنگ رستم و اسفندیار است که رستم ناتوان از شکست دادن اسفندیار با روشی که سیمرغ به وی می‌آموزد موفق می‌شود اسفندیار را در نبرد مغلوب کند. سیمرغ هم چنین زخم‌های بدن رستم و رخش را درمان می‌کند.

اگرچه در شاهنامه سیمرغ به منزلهٔ موجودی مادی تصویر می‌شود، اما صفات و ویژگی‌های کاملاً فراطبیعی دارد. ارتباط او با این جهان تنها از طریق زال است. به یکی از امشاسپندان یا ایزدان یا فرشتگان می‌ماند که ارتباط گهگاهشان با این جهان، دلیل تعلق آنها با جهان مادی نیست. سیمرغ در دیگر متون اساطیری فارسی هم چون «گرشاسب نامه» اسدی توسی، چهره‌ای روحانی و فرا طبیعی ندارد. اصولاً جز در بخش اساطیری شاهنامه، بعد از اسلام ما متن اساطیری به معنای حقیقی کلمه نداریم، به همین سبب است که سیمرغ تنها با شخصیت و ظرفیت بالقوه تاویل‌پذیری اسطوره‌ایش که در شاهنامه ظاهر می‌شود، به آثار منظوم و منثور عرفانی فارسی راه می‌یابد و از طریق شخصیت رمزی خود در عنصرهای فرهنگ اسلامی جذب می‌گردد. اما روشن نیست که دقیقاً از چه زمانی و به دست چه کسی سیمرغ صبغهٔ عرفانی گرفته‌است.

پس از شاهنامهٔ فردوسی کتاب‌های دیگری نیز در ادبیات فارسی هست که در آنها نشانی از سیمرغ و خصوصیاتش آمده‌است. از جملهٔ آنها کتاب‌ها و رساله‌های زیر را می‌توان بر شمرد: رسالة الطیر ابن سینا، ترجمهٔ رسالة الطیر ابن سینا توسط شهاب الدین سهروردی، رسالة الطیر احمد غزالی، روضة الفریقین ابوالرجاء چاچی، نزهت نامهٔ علایی (نخستین دانش نامه به زبان فارسی)، بحر الفواید (متنی قدیمی از قرن ششم که در قرن چهار و پنج شکل گرفته و در نیمهٔ دوم قرن ششم در سرزمین شام نوشته شده‌است) و از همه مهم تر منطق الطیر عطار.

منطق الطیر عطار داستان سفر گروهی از مرغان به راهنمایی هدهد به کوه قاف برای رسیدن به آستان سیمرغ است. هر مرغ به عنوان نماد دستهٔ خاصی از انسان‌ها تصویر می‌شود. سختی‌های راه باعث می‌شود مرغان یکی یکی از ادامهٔ راه منصرف شوند. در پایان، سی مرغ به کوه قاف می‌رسند و در حالتی شهودی در می‌یابند که سیمرغ در حقیقت خودشان هستند. اکثر محققان ادبیات، از جمله «شفیعی کدکنی» بر این باورند که در این داستان، سیمرغ رمزی از وجود حق تعالی است. سیمرغ رمز آن مفهومی است که نام دارد و نشان ندارد. ادرک انسان نسبت به او ادراکی است «بی چگونه». سیمرغ در ادبیات ما گاهی رمزی از وجود آفتاب که همان ذات حق است، نیز می‌شود. ناپیدایی و بی همتا بودن سیمرغ، دستاویزی است که او را مثالی برای ذات خداوند قرار می‌دهد.

 منبع   عکس وتوضیحات در باره سیمرغ:ویکیپدیا