بهار
۱۳٩۱/۳/۱٩
ادبیات غنایی_- نمونه هایی از ادبیات غنایی ... نظرات() 

 

ویژِگی های ادبیات غنایی:

 

       در تعریف شعر غنایی گفته اند  به شعری گفته می شود که شاعراز احساسات شخصی  خود سخن بگوید این تعریف تا حدودی درست است . باید بدانیم شعر غنایی در مفهوم وسیع تری بکار میرود.و می تواند شعر اجتماعی هم باشد زیرا شاعر فردی  اجتماعی است  وروح او تحت تاثیر مشکلات ومسائل اجتماعی قرار داردپس هرشعری که از احساس یا روح شاعر مایه گرفته باشد در حوزه شعرغنایی است .

موضوعات  در شعر غنایی بسیار گسترده است و غیر از موضوعات حماسی و تعلیمی بقیه در مقوله ی شعر غنایی قرار می گیرد از مصادیق شعر غنایی شعرهای عارفانه ،عاشقانه ،فلسفی مذهبی ،مدح، هجو و وصف طبیعت می باشد.«نکته قابل ملاحظه این که در ادبیات فارسی این مفاهیم اغلب با یکدیگر آمیخته اند و یک قطعه شعر یا یک قصیده ترکیبی است از مجموعه ی این مفاهیم . غزل فارسی –که یکی از سرشارترین حوزه های شعر است –نمونه خوبی است که در آن می توان آمیزش انواع غنایی را  به خوبی ملاحظه کرد .در غزل حافظ مسائل اجتمایی(که با بیانی غنایی بر اساس «من» گسترده و اجتمایی شاعر مطرح می شود با مسائل خصوصی (از قبیل مرثیه ی دوست یا فرزند ) و مباحث فلسفی (آغاز و انجام زندگی وسرنوشت انسان و اعتراض در برابر نظام کائنات ) و هجو و طنز محیط و وصف طبیعت به هم می آمیزد و در یک زمینه کلی عرفانی سیر میکند ؛ این ها همه انواع جداگانه ی غنایی هستند که در شعر او ترکیب یافته اند .»

 

                                                    (دکتر محمد رضا شفیعی کنی)

 

 

        نمونه  ها یی ادبیات غنایی :

 

 

مسعود سعد سلمان

 

مسعود سعد سلمان » گزیده اشعار » قطعات

 

 

 

کدام رنج که آن مر مرا نگشت نصیب

                                               کدام غم که بدان مر مرا نبود نوید

 

اگر غم دل من جمله عمر می بودی

                                           به گیتی اندر بی‌شک بماندمی جاوید

 

همی بپیچم از رنج دل چو شوشهٔ زر

                                     همی بلرزم بر خویشتن چو شاخک بید

 

امید نیست مرا کز کسی امید بود

                                                امید منقطع و منفطع امید امید

 

نگر چگونه بود حال من که در شب و روز

                                     چرا غم از مهتاب است و آتش از خورشید

 

سپید گشت به من روی روزگار و کنون

                                      همی سیاه کند روزگارم اینت سپید

 

 

سیف فرغانی :

 

آن خداوندی که عالم آن اوست

                                 جسم و جان در قبضهٔ فرمان اوست

 

سورهٔ حمد و ثنای او بخوان

                                      کیت عز و علا در شان اوست

 

گر ز دست دیگری نعمت خوری

                                 شکر او می‌کن که نعمت آن اوست

 

بر زمین هر ذرهٔ خاکی که هست

                                آب خورد فیض چون باران اوست

 

از عطای او به ایمان شد عزیز

                             جان چون یوسف که تن زندان اوست

 

بر من و بر تو اگر رحمت کند

                               این نه استحقاق ما، احسان اوست

 

از جهان کمتر ثناگوی وی است

                                سیف فرغانی که این دیوان اوست

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 مولوی

 مثنوی مولوی

 

 نی نامه :

 

 

بشنو این نی چون شکایت می‌کند

                                         از جداییها حکایت می‌کند

 

کز نیستان تا مرا ببریده‌اند

                                     در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند

 

سینه خواهم شرحه شرحه از فراق

                                      تا بگویم شرح درد اشتیاق

 

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش

                                    باز جوید روزگار وصل خویش

 

من به هر جمعیتی نالان شدم

                                جفت بدحالان و خوش‌حالان شدم

 

هرکسی از ظن خود شد یار من

                                   از درون من نجست اسرار من

 

سر من از نالهٔ من دور نیست

                            لیک چشم و گوش را آن نور نیست

 

تن ز جان و جان ز تن مستور نیست

                             لیک کس را دید جان دستور نیست

 

آتشست این بانگ نای و نیست باد

                                    هر که این آتش ندارد نیست باد

 

آتش عشقست کاندر نی فتاد

                              جوشش عشقست کاندر می فتاد

 

نی حریف هرکه از یاری برید

                                    پرده‌هااش پرده‌های ما درید

 

همچو نی زهری و تریاقی کی دید

                       همچو نی دمساز و مشتاقی کی دید

 

نی حدیث راه پر خون می‌کند

                             قصه‌های عشق مجنون می‌کند

 

محرم این هوش جز بیهوش نیست

                         مر زبان را مشتری جز گوش نیست

 

در غم ما روزها بیگاه شد

                                    روزها با سوزها همراه شد

 

روزها گر رفت گو رو باک نیست

                          تو بمان ای آنک چون تو پاک نیست

 

هر که جز ماهی ز آبش سیر شد

                             هرکه بی روزیست روزش دیر شد

 

در نیابد حال پخته هیچ خام

                                پس سخن کوتاه باید والسلام

 

بند بگسل باش آزاد ای پسر

                                     چند باشی بند سیم و بند زر

 

گر بریزی بحر را در کوزه‌ای

                                  چند گنجد قسمت یک روزه‌ای

 

کوزهٔ چشم حریصان پر نشد

                                   تا صدف قانع نشد پر در نشد

 

هر که را جامه ز عشقی چاک شد

                                 او ز حرص و عیب کلی پاک شد

 

شاد باش ای عشق خوش سودای ما

                                        ای طبیب جمله علتهای ما

 

ای دوای نخوت و ناموس ما

                                     ای تو افلاطون و جالینوس ما

 

جسم خاک از عشق بر افلاک شد

                                    کوه در رقص آمد و چالاک شد

 

عشق جان طور آمد عاشقا

                               طور مست و خر موسی صاعقا

 

با لب دمساز خود گر جفتمی

                                همچو نی من گفتنیها گفتمی

 

هر که او از هم‌زبانی شد جدا

                              بی زبان شد گرچه دارد صد نوا

 

چونک گل رفت و گلستان درگذشت

                         نشنوی زان پس ز بلبل سر گذشت

 

جمله معشوقست و عاشق پرده‌ای

                           زنده معشوقست و عاشق مرده‌ای

 

چون نباشد عشق را پروای او

                               او چو مرغی ماند بی‌پر وای او

 

من چگونه هوش دارم پیش و پس

                                  چون نباشد نور یارم پیش و پس

 

عشق خواهد کین سخن بیرون بود

                                        آینه غماز نبود چون بود

 

آینت دانی چرا غماز نیست

                                    زانک زنگار از رخش ممتاز نیست

 

 

 

 

 

 

از خدا جوییم توفیق ادب

                                  بی‌ادب محروم گشت از لطف رب

 

بی‌ادب تنها نه خود را داشت بد

                                               بلک آتش در همه آفاق زد

 

مایده از آسمان در می‌رسید

                                           بی‌شری و بیع و بی‌گفت و شنید

 

درمیان قوم موسی چند کس

                                              بی‌ادب گفتند کو سیر و عدس

 

منقطع شد خوان و نان از آسمان

                                              ماند رنج زرع و بیل و داس‌مان

 

باز عیسی چون شفاعت کرد حق

                                             خوان فرستاد و غنیمت بر طبق

 

مائده از آسمان شد عائده

                                           چون که گفت انزل علینا مائده

 

باز گستاخان ادب بگذاشتند

                                             چون گدایان زله‌ها برداشتند

 

لابه کرده عیسی ایشان را که این

                                             دایمست و کم نگردد از زمین

 

بدگمانی کردن و حرص‌آوری

                                           کفر باشد پیش خوان مهتری

 

زان گدارویان نادیده ز آز

                                       آن در رحمت بریشان شد فراز

 

ابر بر ناید پی منع زکات

                                            وز زنا افتد وبا اندر جهات

 

هر چه بر تو آید از ظلمات و غم

                                  آن ز بی‌باکی و گستاخیست هم

 

هر که بی‌باکی کند در راه دوست

                                      ره‌زن مردان شد و نامرد اوست

 

از ادب پرنور گشته‌ست این فلک

                                     وز ادب معصوم و پاک آمد ملک

 

بد ز گستاخی کسوف آفتاب

                                     شد عزازیلی ز جرات رد باب

 

 

 

 

 

                      

 
 
مولوی » دیوان شمس » غزلیات
 

ای یوسف خوش نام ما خوش می‌روی بر بام ما

                                          ای درشکسته جام ما ای بردریده دام ما

ای نور ما ای سور ما ای دولت منصور ما

                                     جوشی بنه در شور ما تا می شود انگور ما

ای دلبر و مقصود ما ای قبله و معبود ما

                                         آتش زدی در عود ما نظاره کن در دود ما

ای یار ما عیار ما دام دل خمار ما

                                           پا وامکش از کار ما بستان گرو دستار ما

در گل بمانده پای دل جان می‌دهم چه جای دل

                                        وز آتش سودای دل ای وای دل ای وای ما

 

 

 

 

رو چشم جان را برگشا در بی‌دلان اندرنگر

                              قومی چو دل زیر و زبر قومی چو جان بی‌پا و سر

بی‌کسب و بی‌کوشش همه چون دیگ در جوشش همه

                           بی‌پرده و پوشش همه دل پیش حکمش چون سپر

از باغ و گل دلشادتر وز سرو هم آزادتر

                                           وز عقل و دانش رادتر وز آب حیوان پاکتر

چون ذره‌ها اندر هوا خورشید ایشان را قبا

                                      بر آب و گل بنهاده پا وز عین دل برکرده سر

در موج دریاهای خون بگذشته بر بالای خون

                                      وز موج وز غوغای خون دامانشان ناگشته تر

در خار لیکن همچو گل در حبس ولیکن همچو مل

                              در آب و گل لیکن چو دل در شب ولیکن چو سحر

باری تو از ارواحشان وز باده و اقداحشان

                             مستی خوشی از راحشان فارغ شده از خیر و شر

بس کن که هر مرغ ای پسر خود کی خورد انجیر تر

                                    شد طعمه طوطی شکر وان زاغ را چیزی دگر

 

غرل 122  حافظ  ص 165

 

هر  آنکه   جانب  اهل   خدا   نگه   دارد           

                                            خداش در همه حال از بلا نگه دارد

حدیث دوست نگویم مگربحضرت دوست         

                                            که  آشنا   سخن   آشنا  نگه   دارد

دلا  معاش  چنان  کن که گر بلغزد پای          

                                               فرشته ات بدو دست دعا نگه  دارد

گرت هواست که  معشوق نگسلد پیمان        

                                                    نگاه دارسر رشته تا نگه دارد

صبا برآن سر   زلف  ار دل مرا    بینی              

                                           ز روی لطف بگویش که جا نگه دارد

چوگفتمش که دلم را نگاه دار، چه گفت؟         

                                       ز دست بنده چه خیزد؟ خدا  نگه  دارد

سر وزر و دل وجانم فدای آن یاری                  

                                            که حق صحبت  مهر   ووفا نگه   دارد

غبار راهگذارت  کجاست تا  حافظ                     

                                              بیادگار    نسیم   صبا    نگه   دارد

                                      
غزل 126   حافظ ص 170

 

جان بی جمال جانان میل جهان ندارد              

                                        هر کس که این نداردحقا که آن ندارد

با هیچکس نشانی زان  دلستان  ندیدم             

                                          یا من خبرندارم  یا او نشان   ندارد

هر شبنمی درین ره صد بحر آتشینست            

                                        دردا که این معما  شرح و بیان ندارد

سر منزل فراغت نتوان زدست دادن              

                                   ای ساروان ،فروکش کاین ره کران ندارد

چنگ خمیده قامت میخواندت بعشرت            

                                      بشنو که پند پیران هیچت زیان  ندارد

ای دل طریق رندی ازمحتسب بیاموز            

                                  مستست ودر حق او کس این گمان دارد

احوال  گنج  قارون کایام  داد  بر باد                

                                       در گوش دل فرو خوان تا زر نهان ندارد

گر خود رقیب شمعست اسرار ازو بپوشان      

                                   کان  شوخ  سر  بریده  بند   زبان   ندارد

کس در جهان نداردیک بنده همچو حافظ      

                                    زیرا که چون تو شاهی کس در جهان دارد

 

منبع: دیوان غزلیات خواجه حافظ شیرازی -به کوشش دکتر خلیل خطیب رهبر-انتشارات صفی علی شاه