بهار
۱۳٩۱/۱/٢٩
مقاله- آل احمد جلال ادب وسیاست ... نظرات() 

                             

 
 
 
 
 
 

 

 

 

نویسنده : هما آقا جعفری

 

 

   «آل احمد جلال ادب وسیاست 

                                                                      
حسرت نبرم به خواب آن مرداب

                                     کارام درون دشت شب خفته ست

                                                                      
دریایم و نیست باکم از طوفان

                         دریا، همه عمر، خوابش آشفته ست

                       
                                                

 

                                                                                                                  
نوشته ی زیر شرح حال یکی از نویسندگان معاصر و مشهور ، جلال آل احمد است.پدرو اجداد وی از اهالی یکی از روستاها ی طالقان به نام اورازان بوده اند .آل احمد درطول زندگی پر فراز و نشیبش  به باورهاواعتقادات خود ایمان داشت وی برای رسیدن به هدف های خود مبارزه می کرد ونوشتن رابهترین شیوه برای دستیابی به آرمان ها و اهداف خود می دید . وی در دوره کوتاه زندگی خود آثار زیادی به یادگار گذاشته است و به عنوان نویسنده ای متعهد ومسؤل ، آگاهی و بیداری جامعه و هموطنانش راوظیفه خود می دانست  وبطور قطع در این راه موفق بوده است وی تأثیرگذارترین نویسنده بر سایرنویسندگان  ،شاعران جوان وقشرهای مختلف مردم بویژه روشنفکران وجوانان بود ال احمدنویسنده ای صاحب سبک  بوده است وبازبان خاص خودتوانسته است جهشی در نثر فارسی ایجاد کند تا جائیکه  برخی ازصاحبنظران و منتقدان کار او را شیوه ای نو در ادبیات دانسته اندعلاوه برآن وی سیاستمداری روشنفکر بود ه که توانست  در آثار خود دیدگاهای خاص ومنطقی  رامطرح کند وبا نفوذ وتأ ثیر صادقانه  کلام  در آثارش موجب جذب مخاطبان فراوانی در بین قشرهای مختلف جامعه شود واقبال جامعه و روشنفکران بیشتر به دلیل تفکر ودیدگاه های خاص سیاسی اوست.

 

شرح حال و زندگی :

 

جلال آل احمد در سال 1302در خانواده ای مذهبی درتهران متولد شد وی پس از پایان دوره ابتدایی ،وارد مدرسه <> شدتا به تحصیلاتش در رشته علوم دینی ادامه دهد .زیرا پدرش که روحانی بود علاقه مند بود که جلال هم چون او و برادر بزرگترش در علوم دینی به تحصیل ادامه دهد آل احمدضمن تحصیل در بازار هم  ،مشغول به کار شد و بدون اطلاع پدرش در دوره شبانه ثبت نام کرد و دیپلم گرفت سرانجام به عزم ادامه تحصیل در علوم شرعی ،راهی کشور لبنان شد ولی قبل از  رفتن به این کشوربرای دیدار برادرش به کشور عراق رفت وپس از مدتی اقامت در آنجا از رفتن به لبنان منصرف شد وبه ایران بازگشت و بتدریج در ایمان و اعتقادات مذهبی اش تغییراتی آشکارشد تا جاییکه در انجام وظایف دینی سهل انگاری می کرد وسرانجام به حزب توده  گرایش پیدا کردوبه این حزب پیوست .انصراف آل احمد ازادامه تحصیل درلبنان وپیوستن به حزب توده سبب دوری واختلاف شدید بین وی وپدرش شدتا جاییکه مجبور شد خانه پدری راترک کند آل احمد ضمن فعالیت در حزب توده ،توانست طی سه سال تحصیل در دانشسرای عالی در رشته زبان وادبیات فارسی ،فارغ التحصیل شود وی با دریافت مدرک لیسانس ،به عنوان معلم در وزارت فرهنگ استخدام شدو تا پایان عمردراین حرفه باقی ماندو ضمن کار به  تحصیل تا سطح دکترا ادامه داد.

آل احمد پس از چهار سال عضویت در حزب توده ،ازاین حزب کناره گیری کرد وپس از آن بیشتر وقت خود را به مطالعه و نوشتن آثار خوداختصاص دادآل احمد در سال 1328 با نویسنده مشهور ،خانم سیمین دانشور ازدواج کرد وبا وجودیکه این زوج هیچکاه صاحب فرزند نشدند اما در سراسر زندگی  مشترک خود با تفاهم و همدلی بسر بردند و خانم دانشور همیشه پشتیبان آل احمد در فعالیت های سیاسی اجتمایی اش بود.

آل احمددر این باره گفته است:<<...وزنم سیمین دانشور است که می شناسید .اهل کتاب و قلم و دانشیار رشته ی زیبا شناسی وصاحب تألیف ها و ترجمه های فراوان و در حقیقت نوعی یارو یاور این قلم... از سال1329 بر این ور هیچ کاری به این قلم منتشر نشده که سیمین خواننده و نقادش نباشد>> (1)

در همین دوره آل احمد با نیما یوشیج آشنا شد.سپس این آشنایی به دوستی عمیقی میان آنان مبدل شد.در کودتای مرداد 1332 گروهی ازنویسندگان و مبارزان سیاسی دستگیر شدند آل احمد هم جزؤ این دسته بود وی پس ازمدتی با تعهدی که به ساواک داد از زندان آزاد شد به این شرط که برای همیشه از سیاست کناره گیری کند مضمون این تعهدبه قلم آل احمد:<<ازاردیبهشت 1332سیاست رابوسیدم وکنارگذاشتم >>(2)

درسال 1336 به اتفاق همسرش به کشورهای انگلستان و فرانسه سفر کردو بار دیگراز سال 41 به بعد نیز به کشورهایی  چون فرانسه ،انگلستان ،هلند،آلمان وسوئیس سفرکرد.

همچنین سفرهای دیگری  داشت از جمله  سفری چهارده روزه به فلسطین اشغالی وسفری به عربستان سعودی برای زیارت خانه خداو بجا ی آوردن اعمال عبادی حج، سپس از طرف کنگره بین المللی مردم شناسی به کشور روسیه دعوت شدهمچنین  به درخواست دانشگاه هاروارد ،برای شرکت درسمینار بین المللی ادبی سیاسی به آمریکا وسپس به کانادا رفت.

آل احمد در طول این سفرها یاد داشت هایی برمی داشت که هر کدام بعدها با عنوان سفرنامه به چاپ رسیدازبین این سفرنامه هاتنهاسفرنامه حج به نام«خسی درمیقات» در زمان حیات نویسنده به چاپ رسید .

آل احمد با وجود تعهدی که به ساواک داده بود تا از فعالیت های سیاسی کناره گیری کند وبه اعتراف خود از سیاست بیزار بود  اما هیچگاه از مبارزه  دست بر داشت وچندین بار به ساواک احضار شد و ساواک تنها با تهدید و تطمیع  مانع کار اومی شد زیرا شهرت و نفوذ وی مانع برخوردشدید ساواک می شد .

در 18 شهریور سال 1348 آل احمد تصمیم گرفت برای مدتی  به ویلای شخصی اش در اسالم گیلان برود تا برای مدتی دور از مزاحمت های ساواک به استراحت بپردازد اما در انجا دراثر مرگ مشکوکی در گذشت و هیچگاه دلیل واقعی مرگ این نویسنده  مشخص نشد خانم سیمین دانشور که نزدیکترین فرد به آل احمد بود گفته است وی از شدت غصه دق کرد وبه نظر شمس آل احمد،برادر نویسنده ،ساواک دراین مرگ دست داشته است.در هر حال با دخالت ساواک جنازه به تهران منتقل شد ودر حالیکه در اوج شهرت بود بدون برگزاری مراسم در مسجد فیروزآبادی ری به خاک سپرده شد.

 

فعالیت های سیاسیاجتماعی آل احمد :

 

آل احمد از آغاز جوانی به نویسندگی روی آورد ودر سراسر عمر با  قلم وآثار ارزشمند خودبرای ارتقای فرهنگ و آگاهی هموطنان خودتلاش کرد.وی شناخت دقیقی ازوضعیت دشواروفلاکت بار جامعه داشت و از دیدن این مسئله ، پیوسته در رنج بود و هیچگاه در زندگی آرام و قرار نداشت وی  خوانندگان آثارش راهمواره  به تفکر و تکاپو فرا میخواند .
نویسنده ی کتاب «جلال آل احمدو گذار از سنت به تجدد » می نویسد  :

« شیوه ی نگارش آل احمد ،بویژه درمقالاتش چنان است که خواننده آسوده نم ماند ... خواننده نمی تواند پس از خواندن کتاب ان راببندد و راحت شود یا باید از در مخالفت در آید یا با آن موافقت کند یا قانع شود یانشود»  (3)

 

با مطالعه آثار آل احمد می توان گفت جنبه های سیاسی آثارش برجنبه های ادبیش غلبه دارد وی استعدادهای هنری ادبی خود را در خدمت اهداف سیاسی بکارگرفته است . این نویسنده ی توانادر همه ی آثارخود از جمله داستان های کوتاه ، فقروبدبختی طبقات مختلف مردم و کم وکاستیهای جامعه را به تصویر کشیده است و چون منتقدی روشن ضمیر و آگاه با آثار وقلم خود با حاکمان وقت به مبارزه پرداخت.

سفرهای مختلف آل احمد به کشورهای مختلف ویشرفته چون اروپاوآمریکا وکانادا سبب شد وی   مقایسه ای بین ایران و کشورهای مذکورداشته باشد این امور او رادچارخشم می کرد. اوناکارآمدی و بی لیاقتی حاکمان و بی خبری و غفلت ایرانیان را عامل اصلی این بدبختی هاو عقب ماندگی ها می دانست.« دغدغه های آل احمد زندگی سخت وگذران دشوارروستائیان ،اضمحلال فرهنگ های بومی وسنن منطقه ای درمقابل هجوم فرهنگ های وارداتی ،انهدام شتابنده ی معماری محلی وبی هویت شدن شهرها و ولایات ایران ، نابودی زراعت وآبیاری دیرینه کشاورزی ایران ،تعارض بین اصول تعلیم وتربیت کهن و آموزش وپرورش نوین ...» (4)

گرایش جوانان ایرانی به فرهنگ غربی و بی توجهی به فرهنگ و سنت های اصیل ایرانی آل احمد را بر آن داشت تا با دیدی انتقادی وپیشنهاد راهکار درست، با آن مقابله کند وجوانان را به پیروی از شیوه صحیح  ومنطقی فرا  خواند.

تلاش دائمی و دلسوزی های صادقانه وی سرانجام نتیجه داد بطوربکه در دهه چهل وی به عنوان تأثیر گذارترین نویسنده در میان جوانان و روشنفکران مطرح شد.  

آثار آل احمد

جلال آل احمدکارنویسندگی را با نوشتن داستان کوتاه آغازکرداولین اثروی به نام«زیارت»در سال 1332 در مجله« سخن »چاپ شد .او در این باره گفته است : « اولین قصه ام در سخن در آمد شماره نوروز 24 که آن وقت ها زیر سایه ی «صادق هدایت »منتشر می شد.» (5)

 

نام بقیه آثار آل احمد که عنوان داستان کوتاه دارد عبارتند از:

اولین مجموعه به نام« دیدو بازدید » ، در سال 1324به چاپ رسید

دومین مجموعه  «از رنجی که می بریم»  در سال 26 13 به چاپ رسید

سومین  مجموعه«سه تار»  در سال  27 13  به چاپ رسید.

چهارمین مجموعه « زن زیادی» در سال 1331به چاپ رسید.

 

دو داستان بلند « سرگذشت کندوها» و« مدیر مدرسه»در سال 1337 منتشر شدند.

سومین داستان بلند « نون و قلم» در سال 1340چاپ شد.

چهارمین داستان بلند «نفرین زمین» در سال 1346به چاپ رسید.

مجموعه های دیگر از داستان کوتاه با عنوان های«پنج داستان» و«چهل طوطی» در سال 1350 پس از مرگ نویسنده چاپ شد.و آخرین داستان بلند به نام «سنگی بر گور» در سال 1360 منتشر شد.

آل احمد علاوه بر داستان کوتاه چند کتاب ونمایشنامه ترجمه کرده است :

بینٍ   سالهای 29-1327ترجمه کتابها«قمارباز»ازداستایوسکی،«بیگانه»و«سؤتفاهم» از آلبر کامو را منتشر کرد.در سال 1331ترجمه ی نمایش نامه «دستهای آلوده» ازسارتر ودرسال1333سفرنامه«باز گشت از شوروی» از آندره ژید چاپ شد.

بین سالهای 46-1345 به ترتیب ترجمه نمایشنامه های «کرگدن» از اوژن یونسکو و«عبور از خط»اثر ارنست یونکر با همکاری دکتر هومن منتشر شد.آخرین ترجمه از نمایش نامه «تشنگی وگشنگی »از اوژن یونسکو پس از مرگ نویسنده در سال 1351انتشار یافت.

پس از سال 1332 آل احمد با شناخت بیشتر ودقیقتراز محیط شهری و روستایی به دیدگاه های نوینی دست یافت و دوره جدیدی در زندگی وی آغاز شد .این دیدگاه های تازه زیر بنای اولیه نظرات سیاسی و اجتماعی وی را در دهه چهل فراهم کرد.این دوره جدید با نوشتن سه تک نگاری شروع شد.که عبارتند از:«اورازان» در سال 1333،«تات نشین های بلوک زهرا»در سال 1337و«جزیره خارک در یتیم خلیج فارس در سال 1339 نوشته شده است.

اولین کتاب نظری «سه مقاله دیگر نام داردکه درسال 1341 منتشرشداین اثرمجموعه ای از مقالاتی بود که پیشتر در مجله های آن زمان چاپ شده بود.

دومین کتاب نظری باعنوان «غربزدگی» است که نویسنده دراین کتاب به علل وریشه مشکلات ایران پرداخته است.این کتاب ابتدا مخفیانه منتشروتوزیع شدودرسال1356 به صورت  کامل به چاپ رسید.

سومین کتاب نظری «در خدمت وخیانت روشنفکران»راآل احمد در سال 1343 نوشته است وبه بررسی عملکرد روشنفکران ایرانی پرداخته است این کتاب پس از حیات او در سال 1356 به چاپ رسید.

از میان سفرنامه های آل احمد همانطورکه پیش ازاین ذکر شد تنها سفرنامه حج در زمان حیات وی منتشر شد وبقیه آنها پس از مرگش چاپ شد که عبارنتد از: سفر به اسرائیل با نام «سفر به ولایت عزرائیل »در سال 1363، سفرروس در سال 1369 ،سفر فرنگ در سال 1367 وسفر آمریکا در سال1380 منتشر شده است.

مجموعه دیگری ازمقالات این  نویسنده درسال های 32-1329است با نام «کارنامه سه ساله»و«ارزیابی شتابزده» شامل هجده مقاله دیگر در سال 1341 انتشار یافت .

 

 پی نوشت ها:

(1)_یک چاه ودو چاله صص 1_50_به نقل از (نقدوتحلیل وگزیده داستان های آل احمد)

(2)_از چشم برادر –مؤلف شمس آل احمد

(3)_جلال آل احمد و گذار از سنت به تجدد_ حسینقاضیان_ص

(4)-سفرآمریکا-جلال آل احمد زیر نظر شمس آل احمد-ص29

 (5)-یک چاه ودوچاله ص 49_ به نقل از « نقدو تحلیل و گزیده داستان آل احمد» ص 19

منابع:

 

1-    جلال آل احمد و گذار از سنت به تجد داز حسین قاضیان ،انتشارات کویر-چاپ اول
1386

2-    از چشم برادر –مؤلف شمس آل احمد-انتشارات کتاب سعدی قم-سال 1369

3-    نقد وتحلیل وگزیده داستان های جلال آل احمد-از حسین شیخ رضایی-نشر روزگار –چاپ دوم سال1382

4-    سفر آمریکا- اثری از جلال آل احمد ،زیر نظر شمس آل احمد،ویرایش مصطفی زمانی نیا-تهران کتاب سیامک سال 1380

 

 نشر در سایت آفتاب