بهار
۱۳٩۱/٤/۱٢
آشنایی با سبک های ادبی ایران ... نظرات() 

سبک خراسانی: 

 در بررسی سبک خراسانی از لحاظ زبانشناسی ، باید گفت  زبان دراین سبک  ، دارای صلابت واستحکام خاصی بوده   و لغت های اصیل فارسی  و کهنه در آن فراوان وتعداد واژه های عربی اندک  بوده است. همچنین  زبان سبک خراسانی از دستور زبان قدیمی بیروی کرده و بطور کلی زبان پادشاهان و پهلوانان و درباریان  بوده است. و شاعران این دوره گاه از وزن های خشن و نامطبوع استفاده  کرده اند . آنان  در شعر انواع  صنعت های شعری چون تشبیه ،استعاره ،اغراق و غیره را بکار برده اند. اما  تعداد صناعت های شعری نسبت به دوران دیگرکمتر بوده و کاربردانهابصورت ساده و بدور از تعقیدو پیچیدگیست. شعربرخی ازشاعران سبک خراسانی از جمله فردوسی درنهایت فصاحت می باشد.

در سبک خراسانی انواع قالب های شعری چون قصیده ،غزل ،قطعه ،رباعی ، دوبیتی ،ترجیع بند و ترکیب بند دیده می شود . بنابر در شعر این دوران می توان موضوع های مخنلف چون توصیف طبیعت ،مدح ، هجو ، عشق ،پند اندرز،مرثیه و حماسه را دید اما  سرودن قصیده  های مدحی  واشعار حماسی بیش از سایر موضوع ها  رایج  بوده است.

به دلیل زندگی مرفه شاعران و آزادی نسبی ، انعکاس روح نشاط و شادمانی در بیشتر آثار شاعران این دوران وجود دارد  .و بیان شکوه وزاری در اشعار مسعود سعد سلمان و ناصر خسرو امری استثناییست.

 برخی از شاعران سبک خراسانی عبارتند از : فردوسی ، ناصرخسرو ، منوچهری دامغانی ،عنصری ، فرخی سیستانی،سنایی غزنوی و....  که از نمایندگان این سبک هستند.

 

 

نمونه هایی از شعر سبک خراسانی :

 

بوی جوی مولیان آید همی

                                 یاد یار مهربان آید همی

ریگ آموی و درشتی راه او

                                زیر ىایم ىرنیان آید همی

آب جیحون از نشاط روی دوست

                                    خنگ ما را تا میان آید همی

ای بخارا شاد باش و دیر زی

                                  میر زی تو شادمان آید همی

میر ماهست و بخارا آسمان

                                ماه سوی آسمان آید همی

میر سروست و بخارا بوستان

                                 سرو سوی بوستان آید همی

آفرین و مدح سود آید همی

                                  گر به گنج اندر زیان آید همی

                              

                                                ( رودکی )

 

1- جوی مولیان :رودخانه ای نزدیک بخارا

2-ریگ آموی : آمو و آمویه و آمون نام قدیمی رودخانه جیحون در مرز ایران و توران

3- برنیان : دیبای نگارین لطیف

4-خنگ :اسب سبید موی

5- دیر زی : بسیار بمان

6- میر : مراد امیر نصر بن احمد سامانی است این قصیده رودکی سبب شد این امیر بس از چند سال به بخارا باز گردد.

7- زی : سوی

 

 

 

به نام خداوند جان و خرد

                                          کزین برتر اندیشه برنگذرد

خداوند نام و خداوند جای

                                             خداوند روزی ده رهنمای

خداوند کیوان و گردان سپهر

                                             فروزنده ماه و ناهید و مهر

ز نام و نشان و گمان برترست

                                             نگارندهٔ بر شده پیکرست

به    بینندگان     آفریننده را

                                        نبینی   مرنجان دو  بیننده را

نیابد   بدو  نیز  اندیشه  راه

                                         که او برتر از نام و از جایگاه

سخن هر چه زین گوهران بگذرد

                                            نیابد بدو  راه  جان و  خرد

خرد گر سخن برگزیند همی

                                         همان را گزیند که بیند همی

ستودن نداند کس او را چو هست

                                         میان  بندگی را ببایدت  بست

خرد را و جان را همی سنجد اوی

                                      در اندیشهٔ سخته کی گنجد اوی

بدین آلت رای و جان و زبان

                                           ستود   آفریننده را کی  توان

به هستیش باید که خستو شوی

                                         ز گفتار   بی‌کار  یکسو  شوی

پرستنده باشی و جوینده راه

                                       به ژرفی به فرمانش کردن نگاه

توانا بود   هر که   دانا   بود

                                            ز   دانش   دل پیر   برنا   بود

از این پرده برتر سخن‌گاه نیست

                                        ز هستی مر اندیشه را راه نیست

 

 

               

 

زدانا شنیدم یکی داستان

                                خرد شد بدینگونه همداستان

که آهسته دل کی بشیمان شود

                                  هم آشفته را هوش دربان شود

شتاب و بدی کار اهریمن است

                                   بشیمانی و رنج جان و تن است

 

                                                              ( فردوسی )

     

   

 باد نوروزی همی در بوستان بتگر شود

                                          تا ز صنعش هر درختی لعبت دیگر شود

روی بند هر زمینی حله ی چینی شود

                                        گوشوار ه هر درختی رشته ی گوهر شود

چون حجابی لعبتان خورشید را بینی ز ناز

                                          گه برون آید ز میغ و گه به میغ اندر شود

افسر سیمین فرو گیرد ز سر کوه بلند

                                     باز مینا چشم و دیبا روی و مشکین بر شود

 

                                                              (  عنصری )

     

 

 

ناصرخسرو

                                           ناصر خسرو قبادیانی

 

 

 

نکوهش مکن چرخ نیلوفری را

                                 برون کن ز سر باد و خیره‌سری را

 

بری دان از افعال چرخ برین را

                                     نشاید ز دانا نکوهش بری را

 

همی تا کند پیشه، عادت همی کن

                                     جهان مر جفا را، تو مر صابری را

 

هم امروز از پشت بارت بیفگن

                                     میفگن به فردا مر این داوری را

 

چو تو خود کنی اختر خویش را بد

                                       مدار از فلک چشم نیک اختری را

 

به چهره شدن چون پری کی توانی؟

                                        به افعال ماننده شو مر پری را

 

بدیدی به نوروز گشته به صحرا

                                       به عیوق ماننده لالهٔ طری را

 

اگر لاله پر نور شد چون ستاره

                                     چرا زو نپذرفت صورت گری را؟

 

تو با هوش و رای از نکو محضران چون

                                       همی برنگیری نکو محضری را؟

 

نگه کن که ماند همی نرگس نو

                                       ز بس سیم و زر تاج اسکندری را

 

درخت ترنج از بر و برگ رنگین

                                        حکایت کند کلهٔ قیصری را

 

سپیدار مانده‌است بی‌هیچ چیزی

                                       ازیرا که بگزید او کم بری را

 

اگر تو از آموختن‌سر بتابی

                                    نجوید سر تو همی سروری را

 

بسوزند چوب درختان بی‌بر

                                 سزا خود همین است مر بی‌بری را

 

درخت تو گر بار دانش بگیرد

                                    به زیر آوری چرخ نیلوفری را

 

نگر نشمری، ای برادر، گزافه

                              به دانش دبیری و نه شاعری را

 

که این پیشه‌ها است نیکو نهاده

                                      مر الفغدن نعمت ایدری را

 

دگرگونه راهی و علمی است دیگر

                                       مرالفغدن راحت آن سری را

 

بلی این و آن هر دو نطق است لیکن

                                    نماند همی سحر پیغمبری را

 

چو کبگ دری باز مرغ است لیکن

                                    خطر نیست با باز کبگ دری را

 

پیمبر بدان داد مر علم حق را

                             که شایسته دیدش مر این مهتری را

 

به هارون ما داد موسی قرآن را

                                 نبوده‌است دستی بران سامری را

 

تو را خط قید علوم است و، خاطر

                                     چو زنجیر مر مرکب لشکری را

 

تو با قید بی اسپ پیش سواران

                                      نباشی سزاوار جز چاکری را

 

ازین گشته‌ای، گر بدانی تو، بنده

                                     شه شگنی و میر مازندری را

 

اگر شاعری را تو پیشه گرفتی

                                   یکی نیز بگرفت خنیاگری را

 

تو برپائی آنجا که مطرب نشیند

                                      سزد گر ببری زیان جری را

 

صفت چند گوئی به شمشاد و لاله

                                  رخ چون مه و زلفک عنبری را؟

 

به علم و به گوهر کنی مدحت آن را

                            که مایه است مر جهل و بد گوهری را

 

به نظم اندر آری دروغی طمع را

                                   دروغ است سرمایه مر کافری را

 

پسنده است با زهد عمار و بوذر

                                    کند مدح محمود مر عنصری را؟

 

من آنم که در پای خوگان نریزم

                                      مر این قیمتی در لفظ دری را

 

تو را ره نمایم که چنبر کرا کن

                                    به سجده مر این قامت عرعری را

 

کسی را برد سجده دانا که یزدان

                                    گزیده‌ستش از خلق مر رهبری را

 

کسی را که بسترد آثار عدلش

                                         ز روی زمین صورت جائری را

 

امام زمانه که هرگز نرانده است

                                       بر شیعتش سامری ساحری را

 

نه ریبی بجز حکمتش مردمی را

                                          نه عیبی بجز همتش برتری را

 

چو با عدل در صدر خواهی نشسته

                                       نشانده در انگشتری مشتری را

 

بشو زی امامی که خط پدرش است

                                         به تعویذ خیرات مر خیبری را

 

ببین گرت باید که بینی به ظاهر

                                           ازو صورت و سیرت حیدری را

 

نیارد نظر کرد زی نور علمش

                                   که در دست چشم خرد ظاهری را

 

اگر ظاهری مردمی را بجستی

                               به طاعت، برون کردی از سر خری را

 

ولیکن بقر نیستی سوی دانا

                                       اگر جویدی حکمت باقری را

 

مرا همچو خود خر همی چون شمارد؟

                                 چه ماند همی غل مر انگشتری را؟

 

نبیند که پیشش همی نظم و نثرم

                                             چو دیبا کند کاغذ دفتری را؟

 

بخوان هر دو دیوان من تا ببینی

                                     

 

 

                                                              

                                          فرخی سیستانی

                                             فرخی  سیستانی

 

 

امسال تازه رویتر آمد همی بهار

                                     هنگام آمدن نه بدینگونه بود پار

 

پار از ره اندر آمد چون مفلسی غریب

                            بی‌فرش و بی‌تجمل و بی‌رنگ و بی‌نگار

 

و امسال پیش از آنکه به ده منزلی رسید

                            اندر کشید حله به دشت و به کوهسار

 

بر دست بید بست ز پیروزه دستبند

                                در گوش گل فکند ز بیجاده گوشوار

 

از کوه تا به کوه بنفشه‌ست و شنبلید

                           از پشته تا به پشته سمنزار و لاله‌زار

 

گویی که رشته‌های عقیقست و لاژورد

                                       از لاله و بنفشه همه روی مرغزار

 

از گل هزار گونه بت اندر پس بتست

                                     وز لاله صد هزار سوار از پس سوار

 

گلبن پرند لعل همی‌برکشد به سر

                               دامان گل به دشت همی‌گسترد بهار

 

این سازها که ساخت بهار از پی که ساخت

                                  امسال چون ز پار فزون ساخته نگار

 

رازیست این میان بهار و میان من

                            خیزم به پیش خواجه کنم رازش آشکار

 

هر ساله چون بهار ز راه اندر آمدی

                                    جایی نیافتی که درو یافتی قرار

 

بر سنگلاخ و دشت فرود آمدی خجل

                                     اندر میان خاره و اندر میان خار

 

پنداشتی که خوار شدستی میان خلق

                                بیدل شود، عزیز که گردد ذلیل و خوار

 

امسال نامه کرد سوی او شمال و گفت

                                  مژده ترا که خواجه ترا گشت خواستار

 

باغی ز بهر تو ز نو افکنده چون بهشت

                                 در پیش او بسان سپهری یکی حصار

 

باغی چو خوی خویش پسندیده و بدیع

                                 کاخی چو رای خویش مهیا و استوار

 

باغی کزو بریده بود دست حادثات

                                   کاخی کزو کشیده بود پای روزگار

 

باغی چو نعمت ملکان نامدار و خوش

                                  کاخی چو روزگار جوانان امیدوار

 

باغی که نیمه‌ای نتوان گشت زو تمام

                              گر یک مهی تمام کنی اندرو گذار

 

هر تخته‌ای ازو چو سپهرست بیکران

                          هر دسته‌ای ازو چو بهشتست بی‌کنار

 

سیصد هزار گونه بتست اندرو بپای

                             هریک چنانکه خیره شود زو بت بهار

 

از ارغوان و یاسمن و خیری و سمن

                                وز سرو نورسیده و گلهای کامگار

 

بر جویهای او به رده نونهالها

                               گویی وصیفتانند استاده بر قطار

 

تا چند روز دیگر از آن هر وصیفتی

                            بر خویشتن به کار برد در شاهوار

 

آنگاه ما و سرخ می و مطربان خوش

                                یاران مهربان و رفیقان غمگسار

 

در زیر هر نهالی از آن مجلسی کنیم

                               بر یاد کرد خواجه و بر دیدن بهار

 

گر زهر نوش گردد وگردد شرنگ شهد

                           بر یاد کرد خواجهٔ سید عجب مدار

 

دستور زادهٔ ملک شرق بوالحسن

                                حجاج سرفراز همه دوده و تبار

 

بنیاد فضل و بنیت فضلست و پشت فضل

                           وز پشت فضل نزد شه شرق یادگار

 

او را سزد بزرگی و او را سزد شرف

                                 او را سزد منی و هم او را سزد فخار

 

کردار و بر او بگذشت از حد صفت

                               احسان و فضل او بگذشت از حد شمار

 

زو حق شناس تر نبود هیچ حق شناس

                                             زو بردبارتر نبود هیچ بردبار

 

کردارهای خوبش بی‌هیچ خدمتی

                                بر من کند سلام به روزی هزار بار

 

بهتر ز خدمتش نشناسم درین جهان

                             از اینجهت به خدمت او کردم اقتصار

 

بس کس که شد ز خدمت آن خواجه همچو من

                            هر روز برکشیده و مسعود و بختیار

 

چون عاشقان به دوست، بنازند زو همی

                          صدر و سریر و جام می‌و کار هر چهار

 

با دولتیست باقی و با نعمتی تمام

                                 با همتی که وهم نیارد برو گذار

 

آنکس که مشت خویش ندیده‌ست پردرم

                                  گر خدمتش کند ز گهر پر کند کنار

 

زایر ز بس نوال کزو یابد و صلت

                             گوید مگر چو من نرسید اندر این دیار

 

پندارد آن نواخت هم او یافته‌ست و بس

                                آنکو گمان برد به خرد باشد او نزار

 

این مهترست بار خدایی که مال خویش

                           بر مردمان برد همی از مردمی به کار

 

هر کس که قصد کرد بدو بی‌نیاز گشت

آ                                           آری بزرگواری داند بزرگوار

 

تا گل چو یاسمن نشود، بید چون بهی

                                 تا سرو نارون نشود، نارون چنار

 

تا شنبلید و لاله نیابی ز شاخ بید

                               تا نرگس و بنفشه نیابی ز شاخ نار

 

شادیش باد و دولت و پیروزی و ظفر

                               همواره بر هوای دل خویش کامگار

 

بدگوی او نژند و دل افگار و مستمند

                             بدخواه او اسیر و نگونسار و خاکسار

 

هر روز شادی نو بیناد و رامشی

                                   زین باغ جنت آیین، زین کاخ کرخوار

 

                                                      

  

 

 

 

منوچهری

                                           منوچهری دامغانی

 

 

ابر آذاری برآمد از کران کوهسار

                              باد فروردین بجنبید از میان مرغزار

 

این یکی گل برد سوی کوهسار از مرغزار

                       وان گلاب آورد سوی مرغزار از کوهسار

 

خاک پنداری به ماه و مشتری آبستنست

                    مرغ پنداری که هست اندرگلستان شیرخوار

 

این یکی گویا چرا شد، نارسیده، چو مسیح!

                 وان یکی بی شوی، چون مریم، چرا برداشت بار

 

ابر دیبادوز، دیبا دوزد اندر بوستان

                               باد عنبرسوز، عنبرسوزد اندر لاله‌زار

 

این یکی سوزد، ندارد آتش ومجمر به پیش

                        وان یکی دوزد، ندارد رشته و سوزن به کار

 

نافهٔ مشکست هرچ آن بنگری در بوستان

                               دانهٔ درست هرچ آن بنگری در جویبار

 

این یکی دری که دارد بوی مشک تبتی

                           وان دگر مشکی که دارد رنگ در شاهوار

 

چنگ بازانست گویی شاخک شاهسپرم

                              پای بطانست گویی برگ بر شاخ چنار

 

این به رنگ سبز کرده پایها را سبزفام

                          وان به مشک ناب کرده چنگها را مشکبار

 

ژالهٔ باران، زده بر لالهٔ نعمان نقط

                                      لالهٔ نعمان شده از ژالهٔ باران نگار

 

این چنین ناری کجاباشد، به زیر نارآب

                              وان چنان آبی کجا باشد، به زیر آب نار

 

بیخته برگ سمن بر عارضین شنبلید

                                   ریخته برگ بنفشه بر رخان جلنار

 

این چو روی سرخ گشته از سر دندان کبود

                          وان چو روی زرد گشته به روی از مژگان نثار

 

سوسن آزاد و شاخ نرگس بیمار جفت

                              نرگس خوشبوی و شاخ سوسن آزاد یار

 

این، چنان زرین نمکدان بربلورین مائده

                           وان، چنانچون در غلاف زر سیمین گوشخار

 

صلصل باغی به باغ اندر همی‌گرید به درد

                                 بلبل راغی به راغ اندر همی‌نالد به زار

 

این، زند بر چنگهای سغدیان پالیزبان

                                        وان، زند بر نایهای لوریان آزادوار

 

زردگل بینی، نهاده روی را بر نسترن

                                     نسترن بینی، گرفته زردگل را درکنار

 

این چو زرین چشم بر وی بسته سیمین چشمبند

                            وان چو سیمین گوش اندر گوش زرین گوشوار

 

ابربینی فوج فوج اندر هوا در تاختن

                                           آب بینی موج موج اندر میان رودبار

 

این، چو روز بار لشکر پیش میر میرزاد

                                  وان، چو روز عرض پیلان پیش شاه شهریار

 

خسرو عادل که هست آموزگارش جبرئیل

                                               کرده رب العامینش اختیار و بختیار

 

این نکردش اختیار الا به حق و راستی

                                     وان نبودش جز به خیر و جز به عدل آموزگار

 

دولت سعدش ببوسد هر زمانی آستین

                                         طالع میمونش باشد هر زمانی خواستار

 

این دهد مژده به عزی بیحساب و بیعدد

                                         وان کند عهده به ملکی بیکران و بیشمار

 

چون زند بر مهرهٔ شیران دبوس شصت من

                                            چون زند بر گردن گردان عمود گاوسار

 

این کند بر دوش گردان گردن گردان چو گرد

                                      وان کند بر پشت شیران مهرهٔ شیران شیار

 

آهنین رمحش چو آید بر دل پولاد پوش

                                          نه منی تیغش چو آید بر سر خنجر گذار

 

این بدرد ترگ رویین را، چو هیزم را تبر

                                     وان شود در سینهٔ جنگی، چو در سوراخ مار

 

هر زمان حملش فرستد پادشاه قیروان

                                          هر نفس باجش فرستد، شهریار قندهار

 

این، همی‌گوید که دارم ملکت از توعاریت

                                      وان، همی‌گوید که دارم دولت از تو مستعار

 

اختیار دست او، جودست جود بی‌ریا

                                          اعتقاد رای او، عین است عین بی‌عیار

 

این نکرد الا به توفیق ازل این اعتقاد

                                               وان نکرد الا به تایید ابد آن اختیار

 

رایت منصور او را، فتح باشد پیشرو

                                           طالع مسعود او را، بخت باشد پیشکار

 

این مراد عاجلش حاصل کند، بی‌اجتهاد

                                         وان، هوای آجلش حاصل کند، بی‌انتظار

 

تا ملک را در حجاب آسمان باشد سکون

                                              تا فلک را در غبار آسمان باشد مدار

 

این، کمال ملک او جوید به سعد از اختران

                                          وان دوام عمر او خواهد به خیر از کردگار

 

دست او خالی نخواهد ماند سالی هفتصد

                                          پای او خالی نخواهد ماند ماهی صدهزار

 

این ز عالی گاه و عالی مسند و عالی رکاب

                             وان ز مشکین جعد و مشکین باده و مشکین عذار

 

 

                                                        

 

 

 

سبک عراقی:

از جنبه زبانشناسی سبک عراقی با سبک خراسانی بطور کامل تفاوت دارد .زیرا از خشونت  زبان سبک خراسانی بتدریج کاسته سده و باافزایش واژه های عربی و کنار رفتن واژه های طولانی فارسی و ساده تر شدن ساختمان دستوری زبان نرم و لطیف شده است.

علاوه بر افزایش واژه های عربی واژه های مغولی و ترکی وارد زبان فارسی شده است.

از میان وزن های متعدد و خشن سبک خراسانی ،تنها  حدود چهل وزن مطبوع باقی ماندخ است .

استفاده بیشتر ازردیف و آوردن قافیه های دشوار ،همچنین  کاربردبیشتر  صنعت های ادبی و تکلف در شعر و اشاره به آیه وحدیث ومثل و شعر های عربی رواج یافته است .

در سبک عراقی چون سبک خراسانی  شاعران به انواع قالب های شعری  از قبیل قصیده ،غزل ،قطعه ،دوبیتی رباعی ،دو بیتی،ترجیع بند ،ترکیب بند و مستزاد توجه دارند .ولی بیش از همه درقالب غزل و قطعه شعر سروده شده است.

با حکومت بیگانگان و حمله قوم های وحشی و افزایش تعصب در مذهب ،یاس و ناامیدی وشکوه ازروزگار جایگزین نشاط و شادی در آثار نظم و نثر این دوران  شده است.

در سبک عراقی قالب غزل به عنوان قالب مستقل از قصیده جدا شده  و موضوع های عارفانه ،عاشقانه اخلاقی و تربیتی رشد کرده است.

برخی از شعران سبک عراقی عبارتند از: نظامی ،خاقانی ،سعدی ،حافظ وعراقی ... که از نمایندگان سبک عراقی هستند.

 

 نمونه هایی از شعر سبک عراقی:

 

 

            

            قصیده مشهور  ایوان مدائن  از خاقانی

 

 

 

خاقانی

 

 

هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان

                                                       ایوان مدائن را آیینهٔ عبرت دان

 

یک ره ز ره دجله منزل به مدائن کن

                                             وز دیده دوم دجله بر خاک مدائن ران

 

خود دجله چنان گرید صد دجلهٔ خون گویی

                                       کز گرمی خونابش آتش چکد از مژگان

 

بینی که لب دجله کف چون به دهان آرد

                                         گوئی ز تف آهش لب آبله زد چندان

 

از آتش حسرت بین بریان جگر دجله

                                      خود آب شنیدستی کاتش کندش بریان

 

بر دجله‌گری نونو وز دیده زکاتش ده

                                 گرچه لب دریا هست از دجله زکات استان

 

گر دجله درآموزد باد لب و سوز دل

                                نیمی شود افسرده، نیمی شود آتش‌دان

 

تا سلسلهٔ ایوان بگسست مدائن را

                      در سلسله شد دجله، چون سلسله شد پیچان

 

گه‌گه به زبان اشک آواز ده ایوان را

                               تا بو که به گوش دل پاسخ شنوی ز ایوان

 

دندانهٔ هر قصری پندی دهدت نو نو

                                         پند سر دندانه بشنو ز بن دندان

 

گوید که تو از خاکی، ما خاک توایم اکنون

                    گامی دو سه بر مانه و اشکی دو سه هم بفشان

 

از نوحهٔ جغد الحق مائیم به درد سر

                                    از دیده گلابی کن، درد سر ما بنشان

 

آری چه عجب داری کاندر چمن گیتی

                            جغد است پی بلبل، نوحه است پی الحان

 

ما بارگه دادیم، این رفت ستم بر ما

                                بر قصر ستم‌کاران تا خود چه رسد خذلان

 

گوئی که نگون کرده است ایوان فلک‌وش را

                                     حکم فلک گردان یا حکم فلک گردان

 

بر دیدهٔ من خندی کاینجا ز چه می‌گرید

                                  گریند بر آن دیده کاینجا نشود گریان

 

نی زال مدائن کم از پیرزن کوفه

                                      نه حجرهٔ تنگ این کمتر ز تنور آن

 

دانی چه مدائن را با کوفه برابر نه

                               از سینه تنوری کن وز دیده طلب طوفان

 

این است همان ایوان کز نقش رخ مردم

                                      خاک در او بودی دیوار نگارستان

 

این است همان درگه کورا ز شهان بودی

                                    دیلم ملک بابل، هندو شه ترکستان

 

این است همان صفه کز هیبت او بردی

                                  بر شیر فلک حمله، شیر تن شادروان

 

پندار همان عهد است از دیدهٔ فکرت بین

                                         در سلسلهٔ درگه، در کوکبهٔ میدان

 

از اسب پیاده شو، بر نطع زمین رخ نه

                                   زیر پی پیلش بین شه مات شده نعمان

 

نی نی که چو نعمان بین پیل افکن شاهان را

                                  پیلان شب و روزش گشته به پی دوران

 

ای بس پشه پیل افکن کافکند به شه پیلی

                                       شطرنجی تقدیرش در ماتگه حرمان

 

مست است زمین زیرا خورده است بجای می

                                    در کاس سر هرمز خون دل نوشروان

 

بس پند که بود آنگه بر تاج سرش پیدا

                           صد پند نوست اکنون در مغز سرش پنهان

 

کسری و ترنج زر، پرویز و به زرین

                            بر باد شده یکسر، با خاک شده یکسان

 

پرویز به هر بزمی زرین تره گستردی

                                  کردی ز بساط زر زرین تره را بستان

 

پرویز کنون گم شد، زان گمشده کمتر گو

                              زرین تره کو برخوان؟ روکم ترکوا برخوان

 

گفتی که کجار رفتند آن تاجوران اینک

                       ز ایشان شکم خاک است آبستن جاویدان

 

بس دیر همی زاید آبستن خاک آری

                              دشوار بود زادن، نطفه ستدن آسان

 

خون دل شیرین است آن می که دهد رزبن

                     ز آب و گل پرویز است آن خم که نهد دهقان

 

چندین تن جباران کاین خاک فرو خورده است

                            این گرسنه چشم آخر هم سیر نشد ز ایشان

 

از خون دل طفلان سرخاب رخ آمیزد

                                   این زال سپید ابرو وین مام سیه پستان

 

خاقانی ازین درگه دریوزهٔ عبرت کن

                                       تا از در تو زین پس دریوزه کند خاقان

 

امروز گر از سلطان رندی طلبد توشه

                                        فردا ز در رندی توشه طلبد سلطان

 

گر زاده ره مکه تحقه است به هر شهری

                                      تو زاد مدائن بر سبحه ز گل سلمان

 

این بحر بصیرت بین بی‌شربت ازو مگذر

                             کز شط چنین بحری لب تشنه شدن نتوان

 

اخوان که ز راه آیند آرند ره‌آوردی

                                  این قطعه ره‌آورد است از بهر دل اخوان

 

بنگر که در این قطعه چه سحر همی راند

                                          مهتوک مسیحا دل، دیوانهٔ عاقل جان

 

                                          ×××××××××××××××

 

 مشو     خاقانیا      مغرور      دولت

                                که   دولت   سایه ی  نا بایدار  است

بسا دولت که محنت زاده ی اوست

                                 که خاکستر ز  محنت  یادگار  است

جو صبح است اول و چون گل به آخر

                                که این کم عمر و آن اندک قرار است

                                               

                                                           ( خاقانی )

 

سعدی

 سعدی

 

 

گرم بازآمدی محبوب سیم اندام سنگین دل

                                گل از خارم برآوردی و خار از پا و پا از گل

 

ایا باد سحرگاهی گر این شب روز می‌خواهی

                         از آن خورشید خرگاهی برافکن دامن محمل

 

گر او سرپنجه بگشاید که عاشق می‌کشم شاید

                      هزارش صید پیش آید به خون خویش مستعجل

 

گروهی همنشین من خلاف عقل و دین من

                          بگیرند آستین من که دست از دامنش بگسل

 

ملامتگوی عاشق را چه گوید مردم دانا

                             که حال غرقه در دریا نداند خفته بر ساحل

 

به خونم گر بیالاید دو دست نازنین شاید

                      نه قتلم خوش همی‌آید که دست و پنجه قاتل

 

اگر عاقل بود داند که مجنون صبر نتواند

                             شتر جایی بخواباند که لیلی را بود منزل

 

ز عقل اندیشه‌ها زاید که مردم را بفرساید

                           گرت آسودگی باید برو عاشق شو ای عاقل

 

مرا تا پای می‌پوید طریق وصل می‌جوید

                        بهل تا عقل می‌گوید زهی سودای بی‌حاصل

 

عجایب نقش‌ها بینی خلاف رومی و چینی

                         اگر با دوست بنشینی ز دنیا و آخرت غافل

 

در این معنی سخن باید که جز سعدی نیاراید

                             که هرچ از جان برون آید نشیند لاجرم بر دل

 

 

 مولوی

بشنو این نی چون شکایت می‌کند

                                      از جداییها حکایت می‌کند

کز نیستان تا مرا ببریده‌اند

                                  در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند

سینه خواهم شرحه شرحه از فراق

                                  تا بگویم شرح درد اشتیاق

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش

                                باز جوید روزگار وصل خویش

من به هر جمعیتی نالان شدم

                        جفت بدحالان و خوش‌حالان شدم

هرکسی از ظن خود شد یار من

                             از درون من نجست اسرار من

سر من از نالهٔ من دور نیست

                     لیک چشم و گوش را آن نور نیست

تن ز جان و جان ز تن مستور نیست

                    لیک کس را دید جان دستور نیست

آتشست این بانگ نای و نیست باد

                       هر که این آتش ندارد نیست باد

آتش عشقست کاندر نی فتاد

                  جوشش عشقست کاندر می فتاد

نی حریف هرکه از یاری برید

                          پرده‌هااش پرده‌های ما درید

همچو نی زهری و تریاقی کی دید

            همچو نی دمساز و مشتاقی کی دید

نی حدیث راه پر خون می‌کند

              نی قصه‌های عشق مجنون می‌کند

محرم این هوش جز بیهوش نیست

              مر زبان را مشتری جز گوش نیست

در غم ما روزها بیگاه شد

                        روزها با سوزها همراه شد

روزها گر رفت گو رو باک نیست

             تو بمان ای آنک چون تو پاک نیست

هر که جز ماهی ز آبش سیر شد

             هرکه بی روزیست روزش دیر شد

در نیابد حال پخته هیچ خام

               پس سخن کوتاه باید والسلام

بند بگسل باش آزاد ای پسر

               چند باشی بند سیم و بند زر

گر بریزی بحر را در کوزه‌ای

               چند گنجد قسمت یک روزه‌ای

کوزهٔ چشم حریصان پر نشد

                تا صدف قانع نشد پر در نشد

هر که را جامه ز عشقی چاک شد

               او ز حرص و عیب کلی پاک شد

شاد باش ای عشق خوش سودای ما

                    ای طبیب جمله علتهای ما

ای دوای نخوت و ناموس ما

                 ای تو افلاطون و جالینوس ما

جسم خاک از عشق بر افلاک شد

                  کوه در رقص آمد و چالاک شد

عشق جان طور آمد عاشقا

                 طور مست و خر موسی صاعقا

با لب دمساز خود گر جفتمی

                   همچو نی من گفتنیها گفتمی

هر که او از هم‌زبانی شد جدا

                 بی زبان شد گرچه دارد صد نوا

چونک گل رفت و گلستان درگذشت

                نشنوی زان پس ز بلبل سر گذشت

جمله معشوقست و عاشق پرده‌ای

               زنده معشوقست و عاشق مرده‌ای

چون نباشد عشق را پروای او

                    او چو مرغی ماند بی‌پر وای او

من چگونه هوش دارم پیش و پس

                چون نباشد نور یارم پیش و پس

عشق خواهد کین سخن بیرون بود

                            آینه غماز نبود چون بود

آینت دانی چرا غماز نیست

               زانک زنگار از رخش ممتاز نیست

 

 

        مجمع مرغان

 
عطار
عطار » منطق‌الطیر » آغازکتاب
 

مرحبا ای هدهد هادی شده

                        در حقیقت پیک هر وادی شده

ای به سر حد سبا سیر تو خوش

                    با سلیمان منطق الطیر تو خوش

صاحب سر سلیمان آمدی

                             از تفاخر تاجور زان آمدی

دیو را در بند و زندان باز دار

                      تا سلیمان را تو باشی رازدار

دیو را وقتی که در زندان کنی

                    با سلیمان قصد شادروان کنی

خه خه‌ای موسیچهٔ موسی صفت

                       خیز موسیقار زن در معرفت

گردد از جان مرد موسیقی شناس

                  لحن موسیقی خلقت را سپاس

همچو موسی دیدهٔ آتش ز دور

                       لاجرم موسیچهٔ بر کوه طور

هم ز فرعون بهیمی دور شو

                 هم به میقات آی و مرغ طور شو

پس کلام بی‌زفان و بی‌خروش

              فهم کن بی‌عقل بشنو نه به گوش

مرحبا ای طوطی طوبی نشین

                     حله درپوشیده طوقی آتشین

طوق آتش از برای دوزخیست

                 حله از بهر بهشتی و سخیست

چون خلیل آن کس که از نمرود رست

              خوش تواند کرد بر آتش نشست

سر بزن نمرود را همچون قلم

                چون خلیل اله در آتش نه قدم

چون شدی از وحشت نمرود پاک

           حله پوش، از آتشین طوقت چه باک

خه خه‌ای کبک خرامان در خرام

        خوش خوشی از کوه عرفان در خرام

قهقهه در شیوهٔ این راه زن

                     حلقه بر سندان دار الله زن

کوه خود در هم گداز از فاقه‌ای

                  تا برون آید ز کوهت ناقه‌ای

چون مسلم ناقهٔ یابی جوان

             جوی شیر و انگبین بینی روان

ناقه می‌ران گر مصالح آیدت

                خود به استقبال صالح آیدت

مرحبا ای تنگ باز تنگ چشم

           چند خواهی بود تند و تیز خشم

نامهٔ عشق ازل بر پای بند

               تا ابد آن نامه را مگشای بند

عقل مادرزاد کن با دل بدل

                    تا یکی بینی ابد را تا ازل

چارچوب طبع بشکن مردوار

                 در درون غار وحدت کن قرار

چون به غار اندر قرار آید ترا

                   صدر عالم یار غار آید ترا

خه خه‌ای دراج معراج الست

                   دیده بر فرق بلی تاج الست

چون الست عشق بشنیدی به جان

                     از بلی نفس بیزاری ستان

چون بلی نفس گرداب بلاست

             کی شود کار تو در گرداب راست

نفس را همچون خر عیسی بسوز

         پس چو عیسی جان شو و جان برفروز

خر بسوز و مرغ جان را کار ساز

                    تا خوشت روح اله آید پیش باز

مرحبا ای عندلیب باغ عشق

           ناله کن خوش خوش ز درد و داغ عشق

خوش بنال از درد دل داودوار

                     تا کنندت هر نفس صد جان نثار

حلق داودی به معنی برگشای

                      خلق را از لحن خلقت رهنمای

چند پیوندی زره بر نفس شوم

                  همچو داود آهن خود کن چو موم

گر شود این آهنت چون موم نرم

                 تو شوی در عشق چون داود گرم

خه خه‌ای طاوس باغ هشت در

                            سوختی از زخم مار هفت‌سر

صحبت این مار در خونت فکند

                              وز بهشت عدن بیرونت فکند

برگرفتت سد ره و طوبی ز راه

                             کردت از سد طبیعت دل سیاه

تا نگردانی هلاک این مار را

                          کی شوی شایسته این اسرار را

گر خلاصی باشدت زین مار زشت

                             آدمت با خاص گیرد در بهشت

مرحبا ای خوش تذرو دوربین

                             چشمهٔ دل غرق بحر نور بین

ای میان چاه ظلمت مانده

                                مبتلای حبس محنت مانده

خویش را زین چاه ظلمانی برآر

                               سر ز اوج عرش رحمانی برآر

همچو یوسف بگذر از زندان و چاه

                               تا شوی در مصر عزت پادشاه

گر چنین ملکی مسلم آیدت

                                  یوسف صدیق همدم آیدت

خه خه‌ای قمری دمساز آمده

                                   شاد رفته تنگ دل باز آمده

تنگ دل زانی که در خون مانده‌ای

                           در مضیق حبس ذوالنون مانده‌ای

ای شده سرگشتهٔ ماهی نفس

                              چند خواهی دید بد خواهی نفس

سر بکن این ماهی بدخواه را

                                        تا توانی سود فرق ماه را

گر بود از ماهی نفست خلاص

                             مونس یونس شوی در بحر خاص

مرحبا ای فاخته بگشای لحن

                               تا گهر بر تو فشاند هفت صحن

چون بود طوق وفا در گردنت

                                زشت باشد بی‌وفایی کردنت

از وجودت تا بود موئی بجای

                             بی‌وفایت خوان از سر تا به پای

گر درآیی و برون آیی ز خود

                                سوی معنی راه یابی از خرد

چون خرد سوی معانیت آورد

                                     خضر آب زندگانیت آورد

خه خه‌ای باز به پرواز آمده

                           رفته سرکش سرنگون بازآمده

سر مکش چون سرنگونی مانده‌ای

                          تن بنه چون غرق خونی مانده‌ای

بستهٔ مردار دنیا آمدی

                                  لاجرم مهجور معنی آمدی

هم ز دنیا هم ز عقبی درگذر

                             پس کلاه از سر بگیر و درنگر

چون بگردد از دو گیتی رای تو

                              دست ذوالقرنین آید جای تو

مرحبا ای مرغ زرین، خوش درآی

                          گرم شو در کار و چون آتش درآی

هرچه پیشت آید از گرمی بسوز

                              ز آفرینش چشم جان کل بدوز

چون بسوزی هرچه پیش آید ترا

                            نزل حق هر لحظه بیش آید ترا

چون دلت شد واقف اسرار حق

                            خویشتن را وقف کن بر کار حق

چون شوی در کار حق مرغ تمام

                                 تو نمانی حق بماند والسلام

مجمعی کردند مرغان جهان

                                       آنچ بودند آشکارا و نهان

جمله گفتند این زمان در دور کار

                         نیست خالی هیچ شهر از شهریار

چون بود که اقلیم مارا شاه نیست

                      بیش ازین بی‌شاه بودن راه نیست

یک دگر را شاید ار یاری کنیم

                            پادشاهی را طلب کاری کنیم

زانک چون کشور بود بی‌پادشاه

                               نظم و ترتیبی نماند در سپاه

پس همه با جایگاهی آمدند

                         سر به سر جویای شاهی آمدند

هدهد آشفته دل پرانتظار

                                  در میان جمع آمد بی‌قرار

حله‌ای بود از طریقت در برش

                         افسری بود از حقیقت بر سرش

تیز وهمی بود در راه آمده

                                    از بد وز نیک آگاه آمده

گفت ای مرغان منم بی‌هیچ ریب

                       هم برید حضرت و هم پیک غیب

هم ز هر حضرت خبردار آمدم

                        هم ز فطنت صاحب اسرارآمدم

آنک بسم الله در منقار یافت

                          دور نبود گر بسی اسرار یافت

می‌گذارم در غم خود روزگار

                   هیچ کس را نیست با من هیچ‌کار

چون من آزادم ز خلقان ، لاجرم

                              خلق آزادند از من نیز هم

چون منم مشغول درد پادشاه

                             هرگزم دردی نباشد از سپاه

آب بنمایم ز وهم خویشتن

                          رازها دانم بسی زین بیش من

با سلیمان در سخن پیش آمدم

                                 لاجرم از خیل او بیش آمدم

هرک غایب شد ز ملکش ای عجب

                                  او نپرسید و نکرد او را طلب

من چو غایب گشتم از وی یک زمان

                            کرد هر سویی طلب کاری روان

زانک می‌نشکفت از من یک نفس

                                 هدهدی را تا ابد این قدر بس

نامهٔ او بردم و باز آمدم

                                     پیش او در پرده هم راز آمدم

هرک او مطلوب پیغامبر بود

                                      زیبدش بر فرق اگر افسر بود

هرک مذکور خدای آمد به خیر

                                کی رسد در گرد سیرش هیچ طیر

سالها در بحر و بر می‌گشته‌ام

                                     پای اندر ره به سر می‌گشته‌ام

وادی و کوه و بیابان رفته‌ام

                                       عالمی در عهد طوفان رفته‌ام

با سلیمان در سفرها بوده‌ام

                                        عرصهٔ عالم بسی پیموده‌ام

پادشاه خویش را دانسته‌ام

                                        چون روم تنها چو نتوانسته‌ام

لیک با من گر شما هم ره شوید

                                      محرم آن شاه و آن درگه شوید

وارهید از ننگ خودبینی خویش

                                        تا کی از تشویر بی‌دینی خویش

هرک در وی باخت جان از خود برست

                                             در ره جانان ز نیک و بد برست

جان فشانید و قدم در ره نهید

                                           پای کوبان سر بدان درگه نهید

هست ما را پادشاهی بی خلاف

                            در پس کوهی که هست آن کوه قاف

نام او سیمرغ سلطان طیور

                                       او به ما نزدیک و ما زو دور دور

در حریم عزتست آرام او

                                        نیست حد هر زفانی نام او

صد هزاران پرده دارد بیشتر

                                    هم ز نور و هم ز ظلمت پیش در

در دو عالم نیست کس را زهره‌ای

                                           کو تواند یافت از وی بهره‌ای

دایما او پادشاه مطلق است

                                      در کمال عز خود مستغرق است

او به سر ناید ز خود آنجا که اوست

                                 کی رسد علم و خرد آنجا که اوست

نه بدو ره،نه شکیبایی ازو

                                           صد هزاران خلق سودایی ازو

وصف او چون کار جان پاک نیست

                                             عقل را سرمایهٔ ادراک نیست

لاجرم هم عقل و هم جان خیره ماند

                                         در صفاتش با دو چشم تیره ماند

هیچ دانایی کمال او ندید

                                                هیچ بینایی جمال اوندید

در کمالش آفرینش ره نیافت

                                     دانش از پی رفت و بینش ره نیافت

قسم خلقان زان کمال و زان جمال

                                    هست اگر بر هم نهی مشت خیال

بر خیالی کی توان این ره سپرد

                                        تو به ماهی چون توانی مه سپرد

صد هزاران سر چو گوی آنجا بود

                                          های‌های و های و هوی آنجا بود

بس که خشکی بس که دریا بر رهست

                                           تا نپنداری که راهی کوته است

شیرمردی باید این ره را شگرف

                                      ز انک ره دورست و دریا ژرف ژرف

روی آن دارد که حیران می‌رویم

                                          در رهش گریان و خندان می‌رویم

گر نشان یابیم از و کاری بود

                                             ورنه بی او زیستن عاری بود

جان بی‌جانان اگر آید به کار

                                         گر تو مردی جان بی‌جانان مدار

مرد می‌باید تمام این راه را

                                              جان فشاندن باید این درگاه را

دست باید شست از جان مردوار

                                         تا توان گفتن که هستی مردکار

جان چو بی جانان نیرزد هیچ چیز

                                             همچو مردان برفشان جان عزیز

گر تو جانی برفشانی مردوار

                                                بس که جانان جان کند بر تو نثار

 

 حافظ

 

                                                                                                                                                                           

 

                                              غزل 152

در  ازل  برتو  حسنت  ز  تجلی  دم  زد

                                       عشق بیدا شد  و  آتش  به  همه عالم زد

جلوه ای کرد رخت دید ملک عشق نداشت

                                             عین آتش شد از این غیرت و بر آدم زد

عقل می خواست کزان شعله چراغ افروزد

                                              برق غیرت بدرخشیدو جهان بر هم زد

مدعی خواست که آید به تماشا گه راز

                                          دست غیب آمد و بر سینه ی نامحرم زد

دیگران قرعه ی قسمت همه بر عیش زدند

                                             دل غمدیده ی ما بود که هم بر غم زد

جان علوی هوس چاه زنخدان تو داشت

                                         دست در حلقه ی آن زلف خم اندر خم زد

حافظ آن روز طرب نامه ی عشق تو نوشت

                                            که  قلم  بر  سر  اسباب  دل  خرم  زد

 

                                                                                             

 

 

سبک هندی:

 

در دوره صفویه ،اغلب پادشاهان صفوی بر خلاف دوره های پیش علاقه ای به شعر های شاعران نداشته ند این بی توجهی باعث شده که شاعران ایرانی سرزمین مادری خود  را ترک کرده وبه سرزمین هندوستان مهاجرت کنند تا در دربارهای پادشاهان هند برای علاقه مندان هنر خود شعربسرایندو در مقابل صله وپاداش گرانبهادریافت کنند .دور شدن شاعران ایرانی ازجایگاه اصلی زبان فارسی و برخاستن شاعرانی از بین هندیان مشتاق،به هنر و زبان فارسی ، و تاثیر زبان و ادب هندوستان ،عامل ایجادسبک جدیدی به نام سبک هندی شده است .
این سبک  از قرن یازدهم جایگزین سبک عراقی شده و تقریبا تا پایان قرن دوازدهم در ایران ادامه داشته است. علاوه بر آن بی توجهی به شاعران سبب شد در این زمان شاعران عامی و نا آگاه به زبان و ادب فارسی از صنف ها وگروه های مختلف چون خیاط و نانوا و کفاش به سرودن شعر روی آورند و به همین دلیل لغت های نادرست و عامیانه گرایی  درشعر فارسی راه یافت .

 مهمترین ویژگی های سبک هندی،  علاوه بر افزایش واژه های عربی  وترکی  .
، مضمون سازیست این امر گاهی سخن شاعر را از فصاحت دور کرده است .ازهمین دوره  زبان ترکی در نواحی مختلف ایران به ویژه درناحیه آذربایجان رایج شده است.

توجه در بکارگیری صنایع ادبی خاص چون حسن تعلیل ،تشبیه ،استعاره ،اغراق و ایهام می باشد.همچنین آوردن معانی کم در لفظ اندک(ایجاز مخل)و باریک اندیشی و خیال پردازی و آوردن مطالب دور از ذهن ،از خصوصیات دیگر این سبک بوده است .

 نمایندگان این شیوه عبارتند از : صایب تبریزی ،بیدل دهلوی ،غنی کشمیری  ،آفرین لاهوری و کلیم کاشانی .

 

نمونه هایی از شعر سبک هندی:

 

صائب تبریزی

صائب تبریزی » گزیده اشعار » غزلیات
 

با کمال احتیاج، از خلق استغنا خوش است

                                    با دهان خشک مردن بر لب دریا خوش است

نیست پروا تلخکامان را ز تلخیهای عشق

                                         آب دریا در مذاق ماهی دریا خوش است

هر چه رفت از عمر، یاد آن به نیکی می‌کنند

                                              چهرهٔ امروز در آیینهٔ فردا خوش است

برق را در خرمن مردم تماشا کرده است

                                      آن که پندارد که حال مردم دنیا خوش است

فکر شنبه تلخ دارد جمعهٔ اطفال را

                                       عشرت امروز بی‌اندیشهٔ فردا خوش است

هیچ کاری بی تامل گرچه صائب خوب نیست

                                   بی تامل آستین افشاندن از دنیا خوش است

 
 
                                 ×××××××××××××××××

 بیدل دهلوی

 بیدل دهلوی
 

درین وادی چسان آرام باشدکارونها را

                              که همدوشی‌ست با ریگ روان سنگ نشانها را

چه دل بندد دل آگاه بر معمورهٔ امکان

                                که فرصت‌گردش چشمی‌ست دورآسمانها را

ز موج بحرکم سامانی عالم تماشاکن

                                    که تیر بی‌پر از آه حباب است این‌کمانها را

جگر خون مگر بر اعتبار دل بیفزاید

                                 که قیمت نیست غیراز خونبها یاقوت‌کانها را

به تدبیراز غم‌کونین ممکن نیست وارستن

                                      مگرسوزد فراموشی متاع این دکانها را

علاج پیچ وتاب حرص نتوان یافتن ورنه

                                   به جوش آورده فکر حاجت ما بحر وکانها را

به یک پرواز خاکستر شدیم از شعلهٔ غیرت

                                       سلام توتیای ماست چشم آشیانها را

به بال وبر دهد پرواز مرغان رنج بیتابی

                                      تپیدن بیش نبود حاصل ازگفتن زبانها را

چو رنگ رفته‌، یاد آشیان سودی نمی‌بخشد

                                 درین وادی‌که برگشتن نمی‌باشد عنانها را

گرانی‌کی‌کشد پای طلب در وادی شوقت

                                که جسم‌اینجا سبکروحی‌کند تعلیم جانهارا

من وعرض نیاز، ازعزت و خواری چه می‌پرسی

                              که‌نقش سجده بیش از صدر خواهد آستانهارا

چنین‌کزکلک ما رنگ معانی می‌چکد بیدل

                                          توان گفتن رگ ابر بهار این ناودانها را

 

 محتشم کاشانی

 

باز این چه شورش است که در خلق عالم است

                                       باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

 

باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین

                                       بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است

 

این صبح تیره باز دمید از کجا کزو

                                    کار جهان و خلق جهان جمله در هم است

 

گویا طلوع می‌کند از مغرب آفتاب

                                     کاشوب   در تمامی   ذرات  عالم  است

 

گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست

                                     این رستخیز عام که نامش محرم است

 

در بارگاه قدس که جای ملال نیست

                                   سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است

 

جن و ملک بر آدمیان نوحه می‌کنند

                                           گویا عزای اشرف اولاد آدم است

 

خورشید آسمان و زمین نور مشرقین

                                               پروردهٔ کنار رسول خدا حسین

 

کشتی شکست خوردهٔ طوفان کربلا

                                           در خاک و خون طپیده میدان کربلا

 

گر چشم روزگار بر او زار می‌گریست

                                         خون می‌گذشت از سر ایوان کربلا

 

نگرفت دست دهر گلابی به غیر اشک

                                  زآن گل که شد شکفته به بستان کربلا

 

از آب هم مضایقه کردند کوفیان

                                      خوش داشتند حرمت مهمان کربلا

 

بودند دیو و دد همه سیراب و می‌مکید

                                          خاتم ز قحط آب سلیمان کربلا

 

زان تشنگان هنوز به عیوق می‌رسد

                                                   فریاد العطش ز بیابان کربلا

 

آه از دمی که لشگر اعدا نکرد شرم

                                            کردند رو به خیمهٔ سلطان کربلا

 

آن دم فلک بر آتش غیرت سپند شد

                                         کز خوف خصم در حرم افغان بلند شد

 

کاش آن زمان سرادق گردون نگون شدی

                                          وین خرگه بلند ستون بی‌ستون شدی

 

کاش آن زمان درآمدی از کوه تا به کوه

                                        سیل سیه که روی زمین قیرگون شدی

 

کاش آن زمان ز آه جهان سوز اهل بیت

                                     یک شعلهٔ برق خرمن گردون دون شدی

 

کاش آن زمان که این حرکت کرد آسمان

                                          سیماب‌وار گوی زمین بی‌سکون شدی

 

کاش آن زمان که پیکر او شد درون خاک

                                           جان جهانیان همه از تن برون شدی

 

کاش آن زمان که کشتی آل نبی شکست

                                                 عالم تمام غرقه دریای خون شدی

 

گر انتقام آن نفتادی بروز حشر

                                         با این عمل معاملهٔ دهر چون شدی

 

آل نبی چو دست تظلم برآورند

                                        ارکان عرش را به تلاطم درآورند

 

برخوان غم چو عالمیان را صلا زدند

                                          اول صلا به سلسلهٔ انبیا زدند

 

نوبت به اولیا چو رسید آسمان طپید

                                    زان ضربتی که بر سر شیر خدا زدند

 

آن در که جبرئیل امین بود خادمش

                                     اهل ستم به پهلوی خیرالنسا زدند

 

پس آتشی ز اخگر الماس ریزه‌ها

                                         افروختند و در حسن مجتبی زدند

 

وانگه سرادقی که ملک محرمش نبود

                                               کندند از مدینه و در کربلا زدند

 

وز تیشهٔ ستیزه در آن دشت کوفیان

                                           بس نخلها ز گلشن آل عبا زدند

 

پس ضربتی کزان جگر مصطفی درید

                                             بر حلق تشنهٔ خلف مرتضی زدند

 

اهل حرم دریده گریبان گشوده مو

                                          فریاد بر در حرم کبریا زدند

 

روح‌الامین نهاده به زانو سر حجاب

                                  تاریک شد ز دیدن آن چشم آفتاب

 

چون خون ز حلق تشنهٔ او بر زمین رسید

                                      جوش از زمین بذروه عرش برین رسید

 

نزدیک شد که خانهٔ ایمان شود خراب

                                        از بس شکستها که به ارکان دین رسید

 

نخل بلند او چو خسان بر زمین زدند

                                         طوفان به آسمان ز غبار زمین رسید

 

باد آن غبار چون به مزار نبی رساند

                                            گرد از مدینه بر فلک هفتمین رسید

 

یکباره جامه در خم گردون به نیل زد

                                  چون این خبر به عیسی گردون نشین رسید

 

پر شد فلک ز غلغله چون نوبت خروش

                                             از انبیا به حضرت روح‌الامین رسید

 

کرد این خیال وهم غلط کار، کان غبار

                                              تا دامن جلال جهان آفرین رسید

 

هست از ملال گرچه بری ذات ذوالجلال

                                      او در دلست و هیچ دلی نیست بی‌ملال

 

ترسم جزای قاتل او چون رقم زنند

                                          یک باره بر جریدهٔ رحمت قلم زنند

 

ترسم کزین گناه شفیعان روز حشر

                                          دارند شرم کز گنه خلق دم زنند

 

دست عتاب حق به در آید ز آستین

                                      چون اهل بیت دست در اهل ستم زنند

 

آه از دمی که با کفن خونچکان ز خاک

                                           آل علی چو شعلهٔ آتش علم زنند

 

فریاد از آن زمان که جوانان اهل بیت

                                          گلگون کفن به عرصهٔ محشر قدم زنند

 

جمعی که زد بهم صفشان شور کربلا

                                      در حشر صف زنان صف محشر بهم زنند

 

از صاحب حرم چه توقع کنند باز

                                          آن ناکسان که تیغ به صید حرم زنند

 

پس بر سنان کنند سری را که جبرئیل

                                           شوید غبار گیسویش از آب سلسبیل

 

روزی که شد به نیزه سر آن بزرگوار

                                             خورشید سر برهنه برآمد ز کوهسار

 

موجی به جنبش آمد و برخاست کوه کوه

                                              ابری به بارش آمد و بگریست زار زار

 

گفتی تمام زلزله شد خاک مطمئن

                                              گفتی فتاد از حرکت چرخ بی‌قرار

 

عرش آن زمان به لرزه درآمد که چرخ پیر

                                           افتاد در گمان که قیامت شد آشکار

 

آن خیمه‌ای که گیسوی حورش طناب بود

                                           شد سرنگون ز باد مخالف حباب وار

 

جمعی که پاس محملشان داشت جبرئیل

                                       گشتند بی‌عماری و محمل شتر سوار

 

با آن که سر زد آن عمل از امت نبی

                                       روح‌الامین ز روح نبی گشت شرمسار

 

وانگه ز کوفه خیل الم رو به شام کرد

                                        نوعی که عقل گفت قیامت قیام کرد

 

بر حربگاه چون ره آن کاروان فتاد

                                       شور و نشور و واهمه را در گمان فتاد

 

هم بانگ نوحه غلغله در شش جهت فکند

                                          هم گریه بر ملایک هفت آسمان فتاد

 

هرجا که بود آهوئی از دشت پا کشید

                                             هرجا که بود طایری از آشیان فتاد

 

شد وحشتی که شور قیامت ز یاد رفت

                                چون چشم اهل بیت بر آن کشتگان فتاد

 

هرچند بر تن شهدا چشم کار کرد

                                   بر زخمهای کاری تیغ و سنان فتاد

 

ناگاه چشم دختر زهرا در آن میان

                                       بر پیکر شریف امام زمان فتاد

 

بی‌اختیار نعرهٔ هذا حسین او

                                  سر زد چنانکه آتش از او در جهان فتاد

 

پس با زبان پر گله آن بضعةالرسول

                                            رو در مدینه کرد که یا ایهاالرسول

 

این کشتهٔ فتاده به هامون حسین توست

                               وین صید دست و پا زده در خون حسین توست

 

این نخل تر کز آتش جان سوز تشنگی

                                 دود از زمین رسانده به گردون حسین توست

 

این ماهی فتاده به دریای خون که هست

                                     زخم از ستاره بر تنش افزون حسین توست

 

این غرقه محیط شهادت که روی دشت

                                       از موج خون او شده گلگون حسین توست

 

این خشک لب فتاده دور از لب فرات

                                    کز خون او زمین شده جیحون حسین توست

 

این شاه کم سپاه که با خیل اشگ و آه

                                       خرگاه زین جهان زده بیرون حسین توست

 

این قالب طپان که چنین مانده بر زمین

                                        شاه شهید ناشده مدفون حسین توست

 

چون روی در بقیع به زهرا خطاب کرد

                                             وحش زمین و مرغ هوا را کباب کرد

 

کای مونس شکسته دلان حال ما ببین

                                        ما را غریب و بی‌کس و بی‌آشنا ببین

 

اولاد خویش را که شفیعان محشرند

                                              در ورطهٔ عقوبت اهل جفا ببین

 

در خلد بر حجاب دو کون آستین فشان

                                              واندر جهان مصیبت ما بر ملا ببین

 

نی نی ورا چو ابر خروشان به کربلا

                                                طغیان سیل فتنه و موج بلا ببین

 

تنهای کشتگان همه در خاک و خون نگر

                                             سرهای سروران همه بر نیزه‌ها ببین

 

آن سر که بود بر سر دوش نبی مدام

                                           یک نیزه‌اش ز دوش مخالف جدا ببین

 

آن تن که بود پرورشش در کنار تو

                                           غلطان به خاک معرکهٔ کربلا ببین

 

یا بضعةالرسول ز ابن زیاد داد

                                        کو خاک اهل بیت رسالت به باد داد

 

خاموش محتشم که دل سنگ آب شد

                                              بنیاد صبر و خانهٔ طاقت خراب شد

 

خاموش محتشم که از این حرف سوزناک

                                                    مرغ هوا و ماهی دریا کباب شد

 

خاموش محتشم که از این شعر خونچکان

                                           در دیده اشگ مستمعان خون ناب شد

 

خاموش محتشم که از این نظم گریه‌خیز

                                         روی زمین به اشگ جگرگون کباب شد

 

خاموش محتشم که فلک بس که خون گریست

                                                  دریا هزار مرتبه گلگون حباب شد

 

خاموش محتشم که بسوز تو آفتاب

                                             از آه سرد ماتمیان ماهتاب شد

 

خاموش محتشم که ز ذکر غم حسین

                                                جبریل را ز روی پیمبر حجاب شد

 

تا چرخ سفله بود خطائی چنین نکرد

                                                بر هیچ آفریده جفائی چنین نکرد

 

ای چرخ غافلی که چه بیداد کرده‌ای

                                           وز کین چها درین ستم آباد کرده‌ای

 

بر طعنت این بس است که با عترت رسول

                                              بیداد کرده خصم و تو امداد کرده‌ای

 

ای زادهٔ زیاد نکرده‌ست هیچ گه

                                             نمرود این عمل که تو شداد کرده‌ای

 

کام یزید داده‌ای از کشتن حسین

                                          بنگر که را به قتل که دلشاد کرده‌ای

 

بهر خسی که بار درخت شقاوتست

                                       در باغ دین چه با گل و شمشاد کرده‌ای

 

با دشمنان دین نتوان کرد آن چه تو

                                             با مصطفی و حیدر و اولاد کرده‌ای

 

حلقی که سوده لعل لب خود نبی بر آن

                                                  آزرده‌اش به خنجر بیداد کرده‌ای

 

ترسم تو را دمی که به محشر برآورند

                                               از آتش تو دود به محشر درآورند

 

 

ما ز آغاز وز انجام جهان  بی  خبریم

                                          اول و آخر  این کهنه  کتاب  افتاده  است

می پذیرند بدان  را  به  طفیل  نیکان

                                        رشته را پس ندهد هر که گوهر می گیرد

تا توانی ناتوانان را به چشم کم مبین

                                          یاری یک رشته جمعیت دهد گلدسته را

                                                                              

                                                                    (کلیم کاشانی)