بهار
۱۳٩۱/٢/٤
مقاله -عشق در ادبیات فارسی ... نظرات() 

 

  عشق ودیعه ای الهی است که در وجود انسان نهاده شده و با ذات و فطرت وی عجین شده وانسان پیوسته به دنبال معبود و معشوق حقیقی بوده است.عارف نامی مولانا چنین  گوید:

ناف ما بر مهر او ببریده اند                      

                                عشق او در جان ما کاریده اند

گفته شده که عشق راه رسیدن انسان رابرای رسیدن به سعادت وکمال میسر می سازد و اساسا خداوند آدمی را خلق کرده تا عاشق باشد وتفاوت انسان با فرشته در این است که فرشته از درک عشق عاجز است و عشق خاص انسان است و  از روز ازل در وجود او نهاده شده است. بقول حافظ:

در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد              

                                 عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد

جلوه ای کرد رخت، دید ملک،عشق نداشت   

                                            عین آتش شد ازین غیرت و بر آدم زد

حسین بن منصور حلاج، عارف مشهور ایرانی جان خودرا نثار عشق الهی کردو شاعران در اشعار خود از او اینچنین یاد کرده اند:

در مدرسه کس را نرسد دعوی توحید           

                                      منزلگه  مردان  موحد  سردار   است

گفت  آن  یار  کزوشدسردار بلند

                                   جرمش این بود که اسرار هویدا می کرد 

                                                                     

                                                                                   (حافظ)

 

ریشه ی عشق را از " عشقه" دانسته اند،عشقه نام گیاهی است که در زبان فارسی به آن "پیچک" می گویند این گیاه به دور گیاهان می پیچد و آنها را زرد و خشک می کند، عشق نیز با وجود عاشق چنین میکند.

هر چند برخی از فرهنگ ها ریشه ی واژه ی عشق را عربی دانسته اند اما در این مورد سند معتبری در دست نیست. قران مجید و احادیث بزرگان دین قدیمیترین منبع مسلمانان است که از عشق بحث شده است. در قران و احادیث بجای واژه ی عشق کلماتی نظیر حب، محبه، ودّ، هوی و ... آمده است.

"اولین ریشه ی مهم بحث از عشق در فرهنگ غرب به رساله ی مهمانی(ضیافت=سمپزیوم) افلاطون و رساله ی اخلاق نیکو ماخوسی ارسطو می رسد و تقسیم عشق به مجازی حقیقی یا شهوی حسبانی و معنوی روحانی هم از اینان است."(1)
شیخ شهاب الدین سهروردی درباره ماهیت عشق می گوید: "محبت چون به غایت رسد آن را عشق خوانند." (2)

 

 

عشق در ادبیات فارسی :

     کلمه عشق پیش از اسلام در ادبیات عرب وجود نداشت و پس از اسلام وارد ادبیات عرب شده وبه تبع آن در ادبیات فارسی راه یافته است. ظاهرا نخستین بار شهید بلخی (وفات 325ه.ق) از این واژه در شعر استفاده کرده است:

عشق عنکبوت را ماند                        بتنیدست تفته گرد دلم

در ادبیات فارسی عشق را می توان از دو جنبه موردبررسی قرار داد. عشق مجازی یا انسانی و عشق الهی یا عرفانی.

عشق مجازی:

     عشق مجازی یا انسانی که عشق ورزی به هم نوع است از آغاز در ادبیات فارسی مطرح بوده ودر آثار اولین شاعران پارسی زبان چون رودکی، فرخی، منوچهری... وجود داشته است. رودکی دراین باره چنین گوید:

ای انکه من از عشق تو اندر جگر خویش   

                                         آتشکده دارم صد و بر هر مژه ی ژی

فرخی عشق را اینگونه تعریف می کند:

وای آنکو بدام عشق آویخت                 

                                   خنک آنکو ز دام عشق رهاست

عشق بر من درعنا بگشاد                 

                              عشق سر تا بسر عذاب و عناست

 نظر منوچهری درباره عشق چنین بوده است:

حکیمانه زمانه راست گفتند                 

                               که جاهل گردد اندر عشق، عاقل

فخر الدین اسعد گرگانی داستان عاشقانه ای را درنیمه ی اول قرن پنجم به نظم کشیده که داستانی است بجای مانده از دوران اشکانیان،با نام "ویس و رامین":

نبرد عشق را جز عشق دیگر               چرا یاری نگیری زو نکوتر

فردوسی نیز در شاهنامه داستانهای معروف عاشقانه ای چون زال و رودابه و رستم و تهمینه و بیژن و منیژه را به نظم کشیده است. دردلدادگی زال به رودابه در شاهنامه آمده است :

دل زال یکباره دیوانه گشت                

                            خرد دور شد عشق فرزانه گشت

اوج داستانهای عاشقانه را می توان در آثار نظامی چون لیلی و مجنون و خسرو شیرین دید. مهارت نظامی در سرودن مثنوی باعث شد شاعران بعدی در تمام دوره های ادبی زبان فارسی از او تقلید کنند. نظامی در شیفتگی مجنون به لیلی گفته است:

مجنون چو شنید پند خویشان                 از تلخی پند شد پریشان

زد دست و درید پیرهن را                   کاین مرده چه می کند کفن را

چون وامق از آرزوی عذرا                  گه کوه گرفت و گاه صحرا...

سعدی شاعر نامدار شیراز یک باب از گلستان و بوستان را به عشق اختصاص داده و درغزلیات وی نیز سراسر  از عشق سخن  رفته است.   وی عشق را  لازمه ی انسان بودن دا:

سعدی همه روزه عشق میباز               

                                   تا در دو جهان شوی به یک رنگ

                           

عشق بازی چیست سر در پای جانان باختن    

                                          با سر اندر کوی دلبر عشق نتوان باختن

مهمترین پیام دیوان لسان الغیب حافظ شیرازی عشق است و بنا به گفته ی آقای خرمشاهی عشق در غزلیات حافظ بر سه قسم است: الف) ادبی –اجتماعی ب) انسانی – زمینی ج) عرفانی (3). بیت های زیر نمونه ای از عشق مجازی است:

اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دل ما    

                              به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را

سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند   

                                     همدم گل نمی شود یاد سمن نمی کند

عشق مجازی یا عشق به هم نوع از نظر عرفا وسیله ومقدمه ای است برای رسیدن به عشق حقیقی به شرطی که احساسات معنوی را برانگیزد وعاشق به کمال برسد در غیر اینصورت از نظر عرفان مذموم است.

عشق ز اوصاف خدای بی نیاز     عاشقی بر غیر او باشد مجاز

عشق مجازی در اصل پرتوی از عشق حقیقی و الهی است زیرا حسن و زیبایی که در جهان است جلوه ای از شاهد ازلیست.

دلی که عاشق خوبان دلجوست     اگر داند وگر نی، عاشق اوست

مزیت عمده ی عشق انسانی و مجازی آنست که موجب تزکیه نفس و دوری ازخودخواهی و منیت در انسان می شود بطوریکه عاشق دیگری را برخود مقدم می دارد و در راه معشوق فداکاری و ایثار می کند. لایب نیتس حکیم آلمانی(1716-1646) در تعریف این نوع عشق گفته است: "تمتع بردن از سعادت غیرست واینکه انسان سعادت دیگر کس را بر سعادت خویش شمرد."

"بدینگونه بر خلاف عشق حیوانی که جزخودپرستی و ارضا نفس هدف دیگری ندارد، عشق در این مقام به غیر پرستی می انجامد. ازهمین روست که صوفیه حتی همین مرتبه از عشق را هم مایه ی کمال خوانده اند و مثل بسیاری از ظرفا دیگر تجربه ی عشق و آشنایی با عوالم آن را شرط انسانیت واقعی دانسته اند."

عشق حقیقی یا عرفانی:

     عشق حقیقی، عشق به ذات خداوند است که خیر و کمال مطلق است. 

«او (افلاطون) عشق مجازی را باعث خروج جسم از عقیمی و به وجود آمدن فرزند و ابقای نوع می داند و عشق حقیقی را نیز سبب خروج روح از عقیمی و رهایی از نازایی دانسته که  سبب درک اشراق و زندگی جاوید و شناخت جمال حق ونیکی مطلق و حیات روحانی می شود.» (6)

در تمام مکتبهای عرفانی از جمله عرفان اسلامی،عشق اساسی ترین و مهمترین مسأله محسوب می شود و در اصطلاح تصوف و عرفان، اساس وبنیاد هستی بر عشق نهاده شده و محبت پایه و اساس زندگی و بقا موجودات عالم را موجب می شود و جنبش و حرکت زمین و آسمان و همه ی موجودات به وجود عشق وابسته است. بقول نظامی:

گر از عشق آسمان آزاد بودی                        

                               کجا هرگز زمین آباد بودی

«مرحوم دکتر غنی، درباره این مسأله چنین نوشته است: ماحصل عقیده ی عارف در موضوع محبت و عشق این است که عشق غریزه الهی و الهام آسمانی است که به دور آن، انسان می تواند خود را بشناسد و به سرنوشت خود واقف شود.» (7)

با وجودیکه عشق اساسی ترین مسئله عرفانی است اماعارفان از شرح و توصیف آن اظهار ناتوانی کرده اند و گفته اند: هر که عشق را تعریف کند آن را نشناخته است.

 

هر چه گویم عشق را شرح و بیان               

                                   چون به عشق آیم خجل باشم از آن

گرچه تفسیر زبان روشنگرست                  

                                    لیک عشق بی زبان روشن تر است

حافظ چنین گوید:

سخن عشق نه آن است که آید به زبان     

                               ساقیا می ده و کوتاه کن این گفت و شنفت

نخستین بار شیخ ابو سعید ابوالخیر عارف ایرانی اشعار عاشقانه فارسی را آنطور که موافق با طبع صوفیه بود شرح و تفسیر کرد و باتصوف در آمیخت.امام محمد غزالی بزرگترین امام و فقیه عصر خود بود.وی فتوا دادصوفیان پاک نیت می توانند اشعار عاشقانه عامیانه را در مراسم سماع بخوانند.این امرنیز در وارد کردن شعر عاشقانه در تصوف موثر بود.

نخستین جلوه گاه عشق عرفانی و آمیختن عرفان باشعر را در آثار سنایی شاعر بزرگ قرن پنجم و ششم هجری می توان دید.این شاعر در اثرمشهورش "حدیقه الحقیقه" فصلی با نام و عنوان "فی ذکر العشق وفضیله" دارد و می گوید:

دلبر جان ربای عشق آمد                سر برو سر نمای عشق آمد

عشق با سر بریده گوید راز            ز آنکه داند که سر بود غماز...

بنده عشق باش تا برهی                 ازبلاها و زشتی و تبهی

بنده ی عشق جان حر باشد             مردکشتی چه مرد در باشد

پس از سنایی عطار نیشابوری عارف نامدار قرن ششم که خود وادی های معرفت را طی کرده در منطق الطیر از هفت وادی نام     می برد و وادی دوم،وادی عشق است و در بیان آن گوید:

بعد از این وادی عشق آید پدید               

                                  غرق آتش شد کسی کانجا رسید

کس در این وادی به جز آتش مباد           

                                   و آنکه آتش نیست عیشش

عاشق آن باشد که چون آتش بود             

                              گرم رو، سوزنده و سرکش بود...

مولانا جلال الدین رومی،هستی را بدون وجود عشق قابل تصور نمی داند.مثنوی مولانا نغمه ی عشق الهی است.وی گوینده مثنوی را معشوق می داند و میفرماید:

ما چو چنگیم و تو زخمه می زنی              

                                    زاری از ما نی تو زاری می کنی

آتش عشق است کاندر نی فتاد                   

                                  جوشش عشق است کاندر می فتاد

بیشترین بخش غزلیات و دیوان مولوی ناشی از عشق معنوی و جاذبه ی روحانی انسان کامل و محبوب مولوی شمس تبریزیست،عشقی که سبب تحولی عظیم در مولانا شد:

مرده بدم زنده شدم گریه بدم خنده شدم     

                                     دولت عشق آمد و من دولت پاینده شدم

دیده ی سیر است مرا،جان دلیرست مرا      

                                  زهره ی شیرست مرا زهره تابندشوم...(8)

همانطور که پیش از این ذکر شد عشق خواه حقیقی،خواه مجازی سبب تحول اخلاق و تزکیه ی نفس می شود و صفایی چون بخشندگی وسخاوت و شجاعت و بی اعتنایی به مادیات و دلبستگیهای دنیوی و پرهیز از خودخواهی ونخوت در اثر تاثیر عشق است.

مولانا در این باره گفته است:

هر که را جامه ز عشقی چاک شد              

                                   او ز حرص و عیب کلی پاک شد

مرحبا ای عشق خوش سودای ما               

                                     ای طبیب جمله علت های ما

ای دوای نخوت و ناموس ما                    

                                ای  تو  افلاطون  و  جالینوس  ما

جسم خاک از عشق بر افلاک شد             

                                     کوه در رقص آمد و چالاک شد

وظیفه عاشق آنست که ترک شخصیت خود کند.همین امرراه عشق را مشکل میکند.حافظ می گوید:

زیور عشق نوازی نه کار هر مرغی است              

                                            بیاد نوگل این بلبل غزل خوان باش

عشق که در وحله اول آسان می نماید راهیست بی پایان و خطرناک که در نهایت موجب هلاک عاشق می شود و به قول حافظ:

الا یا ایها الساقی ادر کاساً و ناولها     

                          که عشق آسان نمود اول ولی افتادمشکلها

راهیست راه عشق که هیچش کناره نیست    

                                      آنجا جز آنکه جان بسپارند چاره نیست

شکوه و زاری عاشق نشانه ی وجود شخصیت است،درحالیکه عاشق برای رسیدن به معشوق نباید ابراز وجود کند و عاشق حقیقی اهل ناله وفریاد نیست وناله کننده مدعیست نه عاشق.

سعدی چنین گوید:

ای مرغ سحر عشق ز پروانه بیاموز               

                                     کان سوخته را جان شد و آوازنیامد

این مدعیان در طلبش بی خبرانند                   

                                      کان را که خبر شد خبری بازنیامد

تقابل عقل و عشق:

     فقهااز بکار بردن عشق درباره خداوند مخالف بوده اند و این موضوعی  بوده که اختلاف نظر و دشمنی میان عارف و فقیه را در پی داشته و از نظر فقیه عقل و استدلال برای رسیدن به معرفت و کمال لازم وکافیست،در حالیکه عرفا قدرت عشق را برتر از عقل دانسته اند و عشق الهی در مبارزه با عقل همواره پیروز بوده است چرا که عقل حسابگر و محتاط و عشق شادی بخش،بی پروا ومایه ی تزکیه نفس و کسب معرفت خداوند است.

سعدی گفته است:

آنجا که عشق خیمه زند جای عقل نیست             

                                          غوغا بود دو پادشه اندر ولایتی

وانگه که عشق دست تطاول دراز کرد                

                                        معلوم شد که عقل نداردکفایتی

 

 

 

 

 

پی نوشت:

 

1. حافظ نامه، بهاء الدین خرمشاهی – جلد دوم صفحه 1167

2. مقدمه ای بر عرفان و تصوف – سید ضیاء الدین سجادی صفحه 286

3. حافظ نامه،، بهاء الدین خرمشاهی – جلد دوم صفحه 1168

4. سر نی – دکتر زرین کوب صفحه 502

5. عشق در عرفان اسلامی – نصرت ا.. کامیاب تالشی صفحه 91

6.  تصوف و عرفان – دکتر سید احمد حسینی کازرونی صفحه 25

7. پله پله تا ملاقات خدا – دکتر زرین کوب صفحه

8. عشق در عرفان اسلامی – نصرت ا.. کامیاب تالشی صفحه 44 به نقل از مرصاد العباد برگزیده صفحه 53و 54

9. عشق در ادب فارسی – تالیف دکتر ارژنگ مدی صفحه 69 به نقل از نامه های عین القضات جلد دوم صفحه 218

 

 

 

منابع

1. تصوف و عرفان و سیری مختصر در
ادبیات هزار ساله ایران– دکتر سید احمد حسینی کازرونی – موسسه انتشارات ارمغان –
چاپ اول – 1386

2.مقدمه ای بر مبانی عرفان و تصوف – انتشارات
سمت - چاپ اول – 1372

3. فلسفه ی عرفان – دکتر سید یحیی یثربی – دفتر تبلیغات
اسلامی حوزه علمیه قم – چاپ سوم – 1374

4. طریق عشق- شرح غزلیاتی چند از حافظ – استاد
بدیع الزمان فروزانفر – به اهتمام عبدالکریم جربزه دار - چاپ اول – 1382

5. حافظ نامه، بهاء الدین خرمشاهی – انتشارات
علمی و فرهنگی سروش - چاپ اول – 1366

6. سیره عشقبازان – علی کریمیان صیقلانی – موسسه
آموزشی پژوهشی امام خمینی - چاپ دوم – 1382

7. وسوسه های عاشقانه – محمد دهقانی – انتشارات
برنامه - چاپ اول – 1377

8. عشق در عرفان اسلامی – نصرت ا.. کامیاب
تالشی- ناشر دارالثقلین قم – چاپ دوم- 1378

9.عشق در ادب فارسی – دکتر ارژنگ مدی – موسسه
مطالعات و تحقیقات فرهنگی-  چاپ اول

10. سر نی - دکتر زرین کوب – انتشارات علمی –
چاپ چهارم – 1372

11. پله پله تا ملاقات خدا – دکتر زرین کوب - –
انتشارات علمی – چاپ ششم – 1373

 

 

 

 

 

 

 نویسنده : هما آقا جعفر

نشر در سایت آفتاب