بهار
۱۳٩۱/٧/۱٦
مقایسه داستان خسرو وشیرین فردوسی با نظامی ( مقاله ) ... نظرات() 

 

 

 

 

 

مقایسه داستان خسرو و شیرین فردوسی با نظامی

                                      ابراهیم اقبالی  

 

 

چکیده

هدف از چکیده این مقاله این بود که داستان« خسرو و شیرین »را که در دو منظومه متفاوت آمده است بصورت تطبیقی با هم مقایسه کنیم نخست خلاصه ای از دومنظومه؛یعنی شاهنامه و خسرو و شیرین  نظامی فراهم آوردیم تا چهار چوب و طرح کلی داستان در دو منظومه پیش چشم خواننده باشد. سپس دو صورت این داستان را با
یک منبع تاریخی مقایسه کرده ایم تا معلوم شود کدام یک ازسرایندگان به روایات تاریخی پای بندتر بوده اند. مسلماً این مراجعه می بایست به منبعی صور ت گیرد که قبل از این دو منظومه به رشته تحریر در آمده با شد؛ چرا که احتمال اینکه تاریخ های بعد ی خود تحت ثاتیریکی ازاین دومنظومه باشند،کم نیست . در ضمن ممکن است درطو ل زما ن  شاخ  و برگ ها یی به اینداستان افزوده و واردتاریخ شود. برای این کار تاریخ طبری را انتخاب کرد ه ایم که ازهمه منابع قدیمی تراست و خلا صه ای هم از روایت تاریخ طبری فراهم کرده ایم تا د و خلاصه قبلی را با این یکی محک بزنیم مواردی نیز بود کهدر شاهنامه یا خسرو و شیرین یاهر دو ذ کرشد ه بو د ،ولی در تاریخ طبری نبود. در چنین مواردی نیز به کتاب های مجمل التواریخ و تاریخ ثعالبی مراجعه کردیم که حداقل قبل از نظامی تألیف یافته ا   ند .

واژگان کلیدی : خسروو شیرین نظامی، شاهنا مه فردوسی،در این مقاله بر آنیم تا داستان خسرو و شیرین فردوسی و نظامی را با یک منبع سومّ که مقدم براین دو اثر است، مقایسه کنیم تا میزان وفا داری این دو شاعر بزرگ در نقل داستان به منا بع تاریخی روشن شود. فردوسی هیچ منبع مکتوبی را برای داستان خود معرفی نمی کند و مانند اکثر داستانها ی خود، داستان خسرو و شیرین را نیز جزو شنیده ها ی خو د به حسا ب می آو ر د. مرد ی کهن. که داستان های قدیم ایرانی را به خاطر دارد، این داستان را برای سراینده طوس نقل میکند تا ا و نیز با جادوی نظم خویش آن را جاودانه سازد :

کهن گشت این  نا مه باستان         

                                          ز گفتار و کر دار آن راستان

همی نو کنم گفته ها زین سخن     

                                         ز  گفتار   بیدار   مرد   کهن

 

                                                   (   شاهنامه، ابیات 3359 -3368 ج9 ص210

و یا در توصیف ایوان خسرو نقل آن را به را ستان نسبت می د هد و ا ز یک ایرانی روشن دل کهن سال که 120 سال زندگی کرده ، شنیده است :

از ایوان خسرو کنون داستا ن        

                                       بگویم که پیش آمد از راستا ن

چنین گفت روشن دل پارسی         

                                  که بگذاشت با  کام   دل    چارسی

نظامی نیز گرچه ادّعا می کند که به منبعی مکتوب در شهر بردع دسترسی داشته، ولی هیچ نام ونشانی از این کتاب به دست نمی دهد و متأسفانه پژوهشگران نیز به چنین کتابی دست نیافته اند

حدیث خسرو وشیرین نهان نیست 

                                        وز آن شیرین تر الحق د استان نیست

 اگر  چه   داستانی   دلپسند   است              

                                            عروسی در وقایه    شهر  بند  است

 بیاضش در گزارش نیست معروف                

                                                که در برد ع سوادش بود   موقوف

  ز تاریخ    کهنسالان   آن     بود                  

                                           مرا  این  گنج نامه   گشت   معلوم

 

 پس ناچار باید به متون تاریخی رجوع کنیم تا ببینیم وضع« خسرو و شیرین  » در گزارش های تاریخی چگونه است و اصلاً این د استان تا چه پایه از حقیقت تاریخی برخوردار است . قدیم ترین منبع تاریخی که در آن شرح حال خسرو پرویز، پادشاه ساسانی آمده، تاریخ طبری است . گز ا رش تاریخ طبری در سلطنت هرمز، پدر خسرو و جنگ پدر و پسر با بهرام چوبین، سردار دلاور ایرانی و جنگ وصلح با رومیان ، کودکی و آغاز کار خسرو و به حکومت رسیدن شیرویه، تقریباً منطبق با نقل شاهنامه  است و جز در موارد کم اهمیتی نظیر طرز تلفظ اسامی با هم تفاوتی ندارند. مثلا« ساوه شا ه »چینی مذکور در شاهنامه در تاریخ طبری «شاه به شاه » گفته شده ، ولی را جع به ار تباط خسر و با شیرین و چگونگی آشنایی خسرو با وی و داستان شورانگیز عشق فرهاد و شیرین چیزی مشاهده نمی شو د. تنها نامی که از شیرین در زندگی پر فراز و نشیب خسرو در تاریخ طبری برده می شود، در داستان شهریا ر بن خسرو و زاده شدن یزدگرد بن شهریار است ؛ خسرو بر اساس یک پیشگویی می داند که فرزند یکی از پسرانش باعث انقراض سلسله ساسانیان خواهد شد و پسرا ن خود را از ز ن باز داشته،«...و شهریار حکایت پیش شیرین برد ...و از او خواست که زنی به نزد وی آورد ... شیرین حجامت گر خویش را نزد وی فرستاد....و چون دختر پیش شهریار رفت با وی در آمیخت و یزگرد را بار گرفت ...چون خسرو به هنگام پیری با کودکان مهربان شده بود، شیرین بدو گفت : ای شاه می خواهی که فرزند یکی از پسران خویش را...ببینی ؟ (طبری، 1368 :ج 2،ص (  در هر صور ت یزدگر د را پیش خسرو می برند و خسرو چون طبق گفته منجمان عیب را در تهیگاه یزدگرد می بیند، مطمئن می شود که آن کودک شوم هم اوست که شیرین میانجی می شود و خسرو را از قتل یزدگرد باز می دارد .

فردوسی ، ماجرای خسرو و شیرین را در داستانی مستقل نمی آور د، بلکه در ذکر احوال خسر و پرویز بخشی را نیزتحت عنوان «گفتار اندر داستان خسرو و شیرین» می آ ورد که البته توضیحی در مورد اصل و نسب شیرین و چگونگی آشنایی خسرو با وی نمی دهد. فقط به نقل این نکته اکتفا می کند که خسرو پرویز هنگامی که هنوز به پادشاهی نرسیده بود با شیرین ارتباط داشته و در جنگ بهرام از او غافل می شود تادوباره شیرین در مسیر او بر سر بام می رود می رود وعهد  دوستی و دوران ارتباط را به یاد او  می آورد و خسرو به راحتی تقاضای او راقبول می کند و او را به قصر می برد و موبدان به این امر اعتراض می کنند و دلیلشان همانا بی هنر بودنشیرین و آلوده شدن تخمه ی مهتری چون خسرو است  :

کنون تخمه مهتر آلوده شد              

                                        بزرگی از این تخمه پالوده شد

پدر پاک مادر بود بی هنر                 

                                    چنان دان که پاک نیا یید به بر

 

خسرو برای مجاب کردن بزرگان، تشتی را پر از خون می کند که اشمئزاز همگان را برمی انگیزاند و سپس همان تشت را با گلاب پر می کند و با این تمثیل موبدان را قانع می کند که شیر ین هر چند مسی پست باشد در مجاورت کیمیای سلطنت زرّین خواهد شد .

1-     فردوسی به اصل و نسب شیرین کاری ندارد، ولی نظامی او را ارمنی می داند که عمه اش شمیرا که در زبان ارمنی به معنی مهین بانوست ، سرزمین ارمن را تحت سلطه خود دارد به هر حال با مخالفتی که بزرگان ایران با ازدواج شیرین با خسرو ازخود نشان می دهند البته غیر ایرانی بودن شیرین تقویت می گردد ، چرا که ایرانیان همیشه ابا داشته اند که ملکه غیر ایرانی باشد وحتی برخی از محققین این امر را یکیاز انگیزه های ازدواج های خانوادگی ( پدر و فرزند یا خواهر و برادر ) در میان شاهان ایرانی دانسته اند .

2- فردوسی به رابطه عشق و عاشقی بین خسرو و شیرین اشاره نمی کند، حتّی زمانی که خسرو دردوران ولایت عهدی با شیرین ارتباطی داشته چند ان ارتبا ط محکم و با شور و حالی نبود ه است. فردوسی باموصوف کردن خسرو به صفت  ناباک و جوان این رابطه را تا حدی هوسبازانه تلقی می کند :

چو  پرویز ناباک بود و  جوان           

                                     پدر زنده  و  پو ر  چون  پهلوان

ورا در زمین دوست شیرین بدی     

                                      برو بر چو روشن جهان بین بدی

( 3384 ، ص 211 - (شاهنامه، ابیات 3383

شیرین در شاهنامه برای خسرو پرویز همسری لایق و وفادار است تا معشوقی عشوه گرو فتّا ن، خسرو بعد از آشنایی مجدد با شیرین در همان آغاز او را به آیین خواستگاری ، و رسما با او ازدواج می کند و شیرین تا آخرین لحظه حتی در زندان در کنار شوهر خویش است و سرانجام بعد از شوهر،خود را می کشد. ولی در نظامی ماجرا طور دیگری است. خسرو و شیرین در عشق باز ی حریفانی کهنه کارند و به تمام رموز عشق و عاشقی آشنا. شیرین در هوای خسرو از ارمنستان به ایران می آید و خسرو به عشق شیرین تا ارمنستان می تازد و با هم به شکار می پردازند و چوگان می بازند و شبها ی مهتابی به هم قصه می گویند و از بوس و کنار یکدیگر بهره مند می شوند. به نظر  می رسد چند عامل باعث این تفاوت گشته است : الف  چنانکه نظامی خاطر نشان میکند فر د وسی هنگام سرایش این داستان شصت و پنج زمستان را به تماشا نشسته بوده و رغبتی به ذکر عشق و عاشقی نداشته :

 حکیمی کاین حکایت شرح کرده است          

                                           حدیث عشق از ایشان طرح کرده است

 چو در شصت  او  فتادش  زندگانی           

                                            خدنگ   افتادش   از شست    جوانی

در آن  جزوی که ماند از عشقبازی             

                                         سخن  را ندم  چو  تیغ  مرد   غازی

( (کلیات، ابیات 3،4،7 ،ص

ب- اصولا فردوسی شاعری حماسه ساز است و در پهنه رزم میدان دار ، ولی نظامی پیاله گردان ساحت بزم است .

ج- نظامی خود تصریح می کند که من قصد دارم آن قسمت ها یی را که فردوسی درداستان خسرو و شیرین خصوصا در ماجرای عشق بازی آنان « طرح کرده » یعنی به دورافکنده بگویم پس طبیعی است که به جنبه ی عاشقانه ی آن بیشتر توجه کند .

د- آنچه برای فردوسی بیشتر اهمیت دارد باز نویسی تارخ شاهان گذشته ی ایران است . پس او زندگی و جنگ و گریزهای خسرو را می نویسد و ازدواج با شیرین هم در نظرفردوسی یکی از این اتفاقات ساده ی زندگی این پادشاه است . خصوصا فردوسی هنر نماییخویش را بیشتر در بخش اساطیر نشان داده است ، ولی نظامی تاریخ نویس نیست به ویژه با انتخاب عنوان  «خسرو و شیرین » از ابتدامی خواهد منظومه ی عاشقانه بسراید .

ه-نظامی اعتقادی تام و تمام به عشق دارد و خود را مدیون عشق میداند. و ی عشق را د ر تما م پدیده های جهان هستی ساری و جاری می داند چون او حکیم است و حکما عشق را چیزی جز کشش دائمی طبایع نمی دانند :

طبایع جز کشش کاری ندارند        

                                     حکیمان این کشش را عشق خوانند

(کلیات، بیت 9، ص

و- نظامی خود تجربه مستقیمی از عشق دارد و عاشق همسر قبچاق خود« آفا ق »است  وقتی از چهره شیرین صحبت می کند ،چهره آفاق در نظرش مجسم می شودو به یاد لحظات عاشقانه ای می افتد که با وی سپری کرده است .

سبکرو چون بت قبچاق من بود    

                                     گمان افتاد خود کافاق من بود

( (همان، بیت 3، ص 402

3-داستان نظامی خیلی طولانی تر از داستان فردوسی است و اشخاص و وقایعی در داستان نظامی حضور و ظهور پیدا می کنند که به هیچ وجه در شاهنامه و تاریخ طبری ذکری از آنها نیامده است .

الف - هرمز سال ها از داشتن نعمت فرزند نرینه و جانشین شایسته محروم است که پس ا ز نذر ونیازبالاخره خداوند پرویز را به او  می بخشد.  گویا نظامی برای همه ی عشاق چنین سرنو شتی را قائل است .در داستان لیلی و مجنون نیز می گوید پدر مجنون از مال دنیا  چیزی کم ندا شت ولی د رآرزوی خلفی شایسته نذرو نیاز به درویشان می داد:

 می بود خلیفه وار مشهور     

                                      وز بی خلفی چو شمع بی نور

می کرد بدی طمع کرمها            

                                       می داد به سائلان درم  ها

( 465- (همان، صص 464

ب  از بزرگ امید و تعلیم و تربیت پدرانه ای که و ی برای خسرو انجام می د هد د ر شاهنا مه وتاریخ طبری اثری دیده نمی شود .

ج - حکایت شاپور و رفتن به ارمنستان و نمودن تصویر خسرو به شیرین و گر یختن شیرین به مداین و ماجراهایی که در راه پیش می آید و همچنین رفتن خسرو به ارمنستان و عیش و نوش کردن ودلاوری نمودن وی نیز خاص نظامی است .

د شبدیز و گلگون و داستان عجیب نژاد شبدیز فقط در منظومه خسرو و شیرین نظامی آمده است . البته نام شبدیز یک بار در شاهنامه آمده است

 ه .  نظامی توضیحات زیادی در مورد زندگی مهین بانو و محل سکونت ییلاقی و قشلاقی او می دهد .

و- از فرهاد نیز اسمی در شاهنامه و تاریخ طبری نیامده است .

ز .ماجرای عشق بازی و سپس ازدواج خسرو با شکر اصفهانی در منظومه فردوسی و تاریخ طبری ثبت نشده است. ح - قهر و رنجیدن خسرو از شیرین و آشتی آنان و غزل خوانی نکیسا و باربد از قول شیرین وخسرو داستانی است که در شاهنامه و تاریج طبری نمی یابیم .

ط - داستان هایی را که نظامی از زندگی خسرو پرویز مثل در خواب دیدن پیامبر و ر سیدن نامه پیامبر به ا و می آور د، فردوسی ذکر نمی کند ولی در تاریخ طبر ی داستا نها ی د یگری غیر ازداستان هایی که نظامی آورده دیده، می شود .

دیگر به این موارد اشاره نمی کنیم،,ولی به هرحال افرادی چون گردیه به نحوی با داستان خسرو وشیرین ارتباط پیدا می کند خصوصا یک بار درمجلسی ، شیرین به دلیل مید ان دادن به گردیه ، زنی که خسروبرادر وی بهرام چوبین را که درعین حال همسر وی نیز بود به قتل رسانده ، اعتراض می کند و می گوید دور از عقل است که شمشیر به دست دشمن بدهی .

بشد گردیه تا به نزدیک  شاه         

                                     زره خواست از ترک و رومی کلاه 

چنین گفت شیرین که ای شهریار      

                                      به    دشمن   دهی  آلت   کارزار

به خنده به شیرین چنین گفت شاه       

                                       کز این زن جز از دوستداری مخواه

تنها دلیل نظامی در نیاوردن این قسمت از داستان چنان که قبلاً نیز گفته شد، این میتواند با شد که وی عهد کرده است که آنچه فردوسی گفته است بازگو نکند.مسأله مهم دیگری که از ذکر نمی توان صرف نظر کرد ، علتّ امتناع خسرواز ازدواج با شیرین است . نظامی می گوید خسرو همیشه درآرزوی برخورداری از شیرین بود و همیشه می خوا ست کام دل از او بگیرد، ولی شیرین ممانعت می کرد و می گفت باید طبق آیین زن و شو هر بشویم و عمه اش مهین بانو نیز بر این امر تأکید می کرد. حتّی خسرو سر همین مسأله از شیرین قهر کرد و به ر وم رفت.

ولی هیچ وقت اشاره نمی کند که چرا خسرو با آن همه علاقه که به شیرین دارد او را به  زنی نمی گیرد و این ضربه بزرگی بر پیکر داستان می زند؛ چرا که یکی از نقاط قوّت داستان داشتن «روال منطقی »و رابطه «علتّ و معلولی» است  و نظامی به این اصل توجه نکرد ه است . بر عکس، در شاهنامه ا ین علّت به خوبی توضیح داده شده است. بزرگان و درباریان خصوصاً موبدان شیرین ر ا زنی بی هنر و پست می دانند که دوده شاهی را آلوده می کند. فردوسی با آوردن این توجیه داستان را طبیعی تر و منطقی تر می کند. علتّ حذف این قسمت در منظومه نظامی هر چه باشد، غیر موجه است، و به هیچ وجه نمی توان پذیرفت که چون در شاهنامه آمده دیگر ضرورتی به ذکر آن نیست .

4-بعضی داستان ها و ماجراها ست که هر چند در هر دو منظومه آمده اند، ولی اند ک تفاوتی با یکدیگر دارند :

الف - جریان عدل هرمز و سیاست کردن خسرو:  فردوسی فقط رفتن اسب به مزرع دیگران را به خسرو نسبت می دهد ولی چیدن غوره را کار یکی از سرهنگان سپاه می داند که اینجا نیز تاریخ طبر ی روایت فردوسی را تأیید می کند. ولی نظامی هر دو ماجرا را راجع به خسرو میداند بعلاوه شرح وبسط دیگری چون اشغال خانه دهقان و راه انداختن عیش و نوش و بلند کردن صدای ساز و طنبو ر به آن می دهد. همچنین پیامدی را که این حادثه در زندگی خسرو دارد، شرح می دهد و می گوید بعد ازاین ماجرا انوشیروان، نیای خسرو به خوابش می آید و به او مژده می دهد که در عوض چیزهایی که از دست داده به چیزهای برتری دست می یابد چون تلخی غو ر ه را چشیده به معشوقی چون شیر ین می رسد و چون پدر دم و یال اسبش را بریده ا س بی چون شبدیز را سوار می شود و چون ناخن چنگی اش را شکسته اند به مطربی چون باربد می رسد و چون تختش را به دهقان صاحب خانه  بخشیده اند،به تخت شاهی می رسد.  از این تفصیل ها درشاهنامه اثری نمی بینیم  .

ب  مرگ هرمز پدر خسرو: نظامی معقتد است که خسرو در ارمنستان پیش شیرین بود  که خبر  کور شدن و مرگ پدرش را به او دادند و از عاملان قتل او نیز سخنی به میان نمی آورد. ولی فردوسی می گوید که با اطلاع خود خسرو پدرش را کشتند. حتّی فردوسی دو حادثه کور شدن و به قتل رسیدن هرمز را  از هم تفکیک می کند بدین ترتیب که بندوی وگستهم می شورند و هرمز را کور میکنند وبه دنبال خسروکه در آن هنگام در اذربایجان بسر می برد، پیک می فرستند که بیاید  و به تخت پدر نشیند خسرو می آید و با خبر می شود که بهرام  چوبینه قصد حمله دارد پس مجور می شود به روم بگریزد بندوی و گستهم دو دایی خسرو، او را متقاعد می  کنند که اگر هرمز زنده بماند بهرام خوا هدآمد و او را دوباره پا دشاه خواهد کرد و هرمز، خسرو را از قیصر خواسته به مجازات خواهد رساند.پس با اطلاع خسرو بر می گردند و شاه را می کشند و دوباره به خسرو می پیوندند که این قسمت شاهنا مه نیز منطبق با تاریخ طبری است .

 

ج  چگونگی فرار خسرو نیز در دو منظومه متفاوت است. خصوصا  فداکاری بندوی و فرا ری دادن خسرو به شارستان «کارستان »گشودن آنجا به مدد کرامت، در منظومه نظامی « نیامده است . . البته جریان« کارستان» را درتاریخ طبری نیز نمی یابیم .

د توطئه سکّه زدن به نام خسرو: فردوسی می گوید بهرام سکّه را در ری به نام خسر و میزند  و همراه بازرگانان به تیسفون می فرستد. ولی نظامی نامی از این توطئه گر نمی برد و به گفتن لفظ  « دشمن » کفایت می کند و ضمناً می گوید که سکّه را در هر شهری پراکندند. و در ادامه فردوسی می گوید هرمز هراسان می شود و شخصی را مأور می کند تا شبانه با شراب مسموم خسر و را بکشد «حا جب» این سخن را به گوش خسرو می رساند و خسرو شبانه از تیسفون به آذربایجان میگریزد. ولی در نظا می شاه درصد د است تا با« لعبی چند »خسرو را دستگیر و زندانی کند و شاید بزر گ امید در منظو مه حاجب فر دوسی است که خسرو را از توطئه آگاه می کند. البته مقصد فرار نیز در منظومه نظامی از آذربایجان به ارمنستان بدل می شود. تاریخ طبری توطئه را از سوی بهرام می داند. ولی  به سکّه زدن ا شاره ای نکرده؛ یعنی نوع توطئه بهرام علیه خسرو را تعیین نمی کند .

ه-  ازدواج خسرو با مریم دختر قیصر؛ به روایت فردوسی خسرو در مداین رحل اقامت می افکند و با قیصر مکاتبه می کند و هرگز به کاخ قیصر نمی رود و این ازدواج را خود قیصر به خسرو پیشنهاد می دهد و دخترش را همراه سپاه کمکی پیش خسرو می فرستد ولی نظامی می گوید خسروپس از قهرکردن از شیرین به روم عزیمت می کند وآن هم مستقیماً به قسطنطنیّه و در بار قیصر  می رود و همانجا  با مریم به حجله می رود و در پایان نظا می چنانکه قبلا نیز گفته دوباره یاد آور می شودکه قصد  ندار د گفته های فردوسی را تکرار کند :

نگویم چون دگر گوینده ای گفت               

                                    که من بیدا رم ار پویند ه ای خفت

( (کلیات، بیت 9، ص

226

البته اینجا نیز گزارش تاریخ طبری تا حدی مطابق شاهنامه است .

و- رویارویی خسرو با بهرام: خسرو پس از آوردن نیروی کمکی قیصر با بهرام رو به رو می شو د.فردوسی این رویارویی را چنین گزارش می دهد که شاه از چنگ بهرام می گریز د و راه کوه پیش می گیرد از قضا بر سر راه گریز به غاری می رسد و میان غار و بهرام مستأصل میماند. د ر این هنگام سروش در هیأت سواری سفیدپوش می رسد و خسرو را نجات می دهد، ولی در نظامی ماجرا صو رت دیگری به خود می گیرد

 

نهاده تخت شه بر پشت پیلی          

                                   کشیده    تیغ   گرد اگر د   میلی

بزرگ امید پیش  پیل سرمست         

                                   به ساعت سنجی اصطرلاب در دست

چو وقت آمد ملک را گفت بشتاب    

                                   مبارک طالع است این لحظه دریاب

ملک در جنبش آمد بر سرپیل       

                                سوی بهرام شد جوشنده  چون  نیل

بر او زد پیل پای خویشتن را           

                                     به  پای  پیل برد  آن  پیل تن  را

( 1- ص 228 (کلیات، ابیات 20،21 ،ص 227 و ،3

تاریخ طبری که به نظر می رسد قدری نیز تردید دارد، این ماجرا را چنین خلاصه می کند : « به گفته گبران پرویز به  تنگنایی رفت و بهرام به دنبال او شد و چون پنداشت بدو دست یافته چیزی که کس نداند چه بود وی را فراز کوه برد .

ز-مرگ یا قتل مریم و ارتباط آن با شیرین : فردوسی به صراحت مریم را مقتول می دا ند و قا تل وی را شیرین معرفی می کند که او را با زهر از پای در آورده است :

از آن پس فزون   شد  بزرگی        

                                شاه که خورشید شد آن کجا  بود ماه

همه روز با د خت قیصر بدی         

                                    هم او  بر   شبستا نش  مهتر   بدی

ز مر یم  همی بود شیرین به درد   

                                        همیشه  ز رشکش دورخساره زرد

به فرجام شیرین ورا زهر داد        

                                       شد  آن  نامور دخت قیصر نژاد

نظامی نیز گرچه اشاره می کند که داستان معروف همان زهر داد ن شیرین و کشته مریم است ، ولی خود اعتقاد چندانی به این نظریه ندارد، بلکه می گوید«همت » شیرین باعث مرگ مریم شده است و برای اثبات مدعای خویش به کار هندوان استنادمی کند که با همتی که بر سرو آن را بدون بیل و تبر از ریشه در می آورند .

 ح – دستگیری و کشته شدن خسرو  : 
فردوسی چنین نقل می کند که وقتی شیرویه پادشاه می شو د خسرو را که فرار کرده بود؛ دستگیر کرده به تیسفون می فرستد و به اصرار درباریان مرد گمنامی را پیدا می کند که به زندان خسرو می رود و او را می کشد. خسرو در آخرین لحظات زندگی نام این مر د رامی پرسد و او می گوید نامم  مهرهرمز است  .ولی نظر نظا می در این مو ر د طور دیگری است. او می گوید گوید خسرو خود پس از آن که بزرگ امید او را از کشتن شیرویه که پیوسته باعث رنجش خاطر او شده باز می دارد،به «آتش خانه ای » می رود و  عزلت می گزیند.  شیرویه در شبی تاریک دیو چهری را می فرستد و خسرو را که در کنار شیرین خفته، مجروح می سازد. خسرو و بعد شیرین بیدار می شوند وشیرین جنازه همسر را دربر می گیرد و زاری می کند .

گزارش تاریخ طبری در یک مورد با روایت شاهنامه متفاو ت است و آن  اننتخاب قاتل خسرو است . تاریخ طبری نه تنها قاتل خسرو را مردی گمنام نمی داند، بلکه داستانی برای آن تعریف می کند که حتی از نظر عقلی قضّیه را منطقی تر نیز جلوه می دهد و قاتل خود انگیزه ای بسیار قوی برای کش تن خسرو دارد .

منجمان به خسرو می گویند مرگ وی از جانب نیمروز خواهد بود و او به مردانشاه که از جانب خود شاه فاذوسبان ولایت نیمروز است، بدگمان می شود و دستور می د هد د ست را ست او را قطع کنند. خسرو به سبب خدمات بزرگی که مردانشاه در حق وی کرده از کرده خود پشیمان می شود و ازاو می خواهد تا هر تمنّایی از شاه دارد بیان کند. او برای رهایی از ننگ یک دستی از شاه می خواهد او را بکشد و شاه به اجبار خواسته او را برآورده می کند و دستور می دهد گر د نش را بزنند کسی را که برای کشتن خسرو انتخاب کرده اند، مهر هرمز، پسر مردانشاه است. معلوم نیست شاهنامه چرا به ا ین داستان اشاره ای نکرده است در حالی که به نظر می رسد فرد وسی از این دا ستان آ گاه بود ه است .

مهر هرمز وقتی پیش خسرو می آید و نام خود را به او می گوید، بلافاصله :

چنین گفت خسرو کم آمد زمان             

                                    به دست فرومایه   بد گمان

و سخن خسرو چنین است که گویی قبلاً او را می شناسد و چنانکه طبری میگوید منجمان قاتل را به او معرفی کرده اند. آنچه این ظن را تقویت می کند، خود گفتار فردوسی است که می گوید کسی جرأت کشتن خسرو را نداشت تا اینکه این فرد گمنام را یافتند .

کس اندر جهان زهره آن نداشت             

                                        زمردی همان بهره آن نداشت

که خون چنان خسروی ریختی              

                                        همی    کوه  در   گردن   آویختی  

این نیز مطابق با گزارش طبری است که تنها یک نفر می توا ند خسرو را بکشد و ا و ا زجانب نیمروز است .

ط-  محاکمه شیرین و مرگ او :  پس از مرگ خسرو ، شیرویه کسی را به خواستگاری شیرین می فرستد و او را زن جادو می  خواندشیرین در انجمن بزرگان مملکتی از خود دفاع می کند و همه به اتفاق به پاکی و سلامت گواهی می دهند و شیرین می گوید اگر شیرین دو شرط او را بپذیرد ،زن او خواهد شد. یکی اینکه تمام اموالش را به او بدهد و دوم اینکه اجازه دهدکه دخمه خسرو را بگشاید و با او وداع کند . شیرویه هر دو  شرط را قبول می کند .شیرین تمام  امو الش را برای شاد ی روح خسرو به نیازمندان می دهد وچون دخمه خسرو را می گشایند خود را با زهر مسموم می کند. این گزارشی است که در شاهنامه می خوانیم، ولی در منظومه نظامی خبر ی از انجمن بز رگا ن و دفا عیه شیرین نیست و شیرین خود بدون اجازه کسی اموال ا ش را به فقرا می دهد و مهم تر اینکه نظامی عقیده دارد شیرویه قبل از دفن خسرو از شیرین خواستگاری می کند که تا حدی غیرمنطقی به نظر می رسد.

به هر حال شیرین نیز در مراسم تشییع جنازه خسرو و همراه جنازه همسر تصمیم به خودکشی می گیرد و خود را با خنجر و نه با زهر می کشد. تصویری که نظامی از آرایش شیرین هنگا م مر گ خسر و ورقص و پایکوبی او پیشاپیش جنازه همسرش به دست می دهد، واقعاً صحنه ای سمبولیک و بی نظیراست . خصوصاً پایانی که به این صحنه زیبا و ایده آلیستی می دهد، تکان دهنده و عالی است

 بزرگان چون شدند آگاه از این راز           

                                        بر آوردند حالی  یک  سر  آواز

که احسنت ای زمان و ای زمین ز ه        

                                        عروسان را به دامادان  چنین ده

چو باشدمطرب زنگی و  روسی           

                                        نشاید کرد ا ز این بهتر عر وسی

دو صاحب تاج را  هم تخت کردند             

                                        در گنبد  برایشان  سخت  کردند

( 20 ، ص 397 - (کلیات، ابیات 17

چه زیبا و استادانه صحنه تشییع جنازه را مجلس جشن و عروسی تمثیلی می کند و دو عاشق را درنهایت حُسن و هنربه وصال هم می رساند. تاریخ طبری هیچگونه اشاره ای به این خو استگاری و این مرگ دردآور نمی کند .

منابع

اسلامی ندوشن، محمدعلی ( 1374 ) جام جهان بین( د ر زمینه نقد ادبی و ادبیات تطبیقی )، جامی ، تهران ،چاپ ششم

بلعمی، ابوعلی محمدبن محمد (1353 ) تاریخ بلعمی «تکمله و ترجمه تاریخ طبری » به تصحیح ملک الشعرای ،بهار، به کوشش محمدپروین گنابادی، ج ، زوّار،تهران

بهار ملک الشعرا ) ( 1318 ) (مصحح ( مجمل التواریخ و القصص ، به همت محمدرمضانی، دارنده کلاله خاور

ثروت، منصور ) اهتمام و ویرایش (1372 ) مجموعه مقالات کنگره بین المللی بزرگداشت نهمین سده تولد ،حکیم نظامی گنجوی ، دانشگاه
تبریز، چاپ ا ول

ثعا لبی نیشابوری، ابو منصور عبدالملک بن محمد خورشیدی) تاریخ ثعالبی  ( 1368  «غرر اخبارملوک الفرس و سیرهم،«  چاپ محمدفضائلی ، نشرنقره

دستگردی وحید، (بیتا ) گنجینه گنجوی ، علمی، تهران

ریاحی، لیلا (1376 ) قهرمانان خسروو شیرین، امیرکبیر، تهران،چا پ دوّم

سعدی ، مصلح الد ین (1368) گلستان ، مصحح حسین استادولی ، انتشارات قدیانی، چاپ چهارم

شهابی، علی اکبر( 1369 ) احوال و آثارمحمد بن جریرطبری ،، اساطیر،
تهران، چاپ سوم شاعر داستان سرا، ابنسینا، تهران

 شهابی،علی اکبر( 1369 ) نظامی شاعر داستان سرا، ابن سینا،تهران

 طبری، محمد بن جریر () تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک ( ج
2، ترجمه ابوالقاسم پاینده، اساطیر،

 

فردوسی ، ابوالقاسم، شاهنامه به تصحیح ر ستم علی اف زیر نظرع . نوشین (1970 ) ج 8، مسکو

فردوسی، ابوالقاسم( 1971) شاهنامه، به تصحیح آ. برتلس ( 1971 ) زیر
نظر ع . نوشین ج 9، مسکو

نظامی، الیاس، ( 1370 ) کلیات خمسه ، امیرکبیر، تهران، چا

 

منبع : دو فصلنامه یژوهش زبان و ادبیات فارسی دوره جدید  شماره سوم یاییز و زمستان 1383