بهار
۱۳٩۱/۱٠/٢٥
رودکی سمرقندی ... نظرات() 

 

رودکی سمرقندی

 

ابوعبدالله جعفر بن محمد بن حکیم‌ بن عبدالرحمن‌ بن آدم متخلص به رودکی  نخستین شاعر مشهور ایرانی-فارسی در دورهٔ سامانی (سدهٔ چهارم هجری قمری ) و استاد شاعران این قرن در ایران است و ی در نیمه دوم سده سوم هجری در روستایی به‌نام بنج رودک (پنجکنت در تاجیکستان امروزی)  درناحیه رودک در نزدیکی نخشب و سمرقند به دنیا آمد .رودکی فرزندی به نام عبدالله داشته‌است که در بیشتر تذکره‌ها پیش از نام خودش می‌آمده واز این رو به ابوعبدالله معروف شده بود.. از دوران کودکی و چگونگی تحصیلاتش اطلاع موثقی در دست نیست . عوفی در کتاب لباب الالباب می گوید : ((چنان ذکی و تیز فهم بود که در هشت سالگی قران تمامت حفظ کرد و قرائت بیاموخت و شعر گفتن گرفت و معانی دقیق می گفت چنانک خلق بر وی اقبال نمودند و رغبت او زیادت شد و او را آفریدگارتعالی آوازی خوش و صوتی دلکش داده بود و سبب آواز در مطربی افتاده بود و ازابوالعبک بختیار که در آن صنعت صاحب اختیار بود بربط بیاموخت و در آن ماهر شد وآوازه او به اطراف و اکناف عالم برسید و امیر نصر بن احمد سامانی که امیر خراسان بود او را به قربت حضرت خود مخصوص گردانید و کارش بالا گرفت .)) (1)

کسایی مروزی در باره رودکی گفته است :

 

رودکی استاد شاعران جهان بود             

                                  صد یکی از او تویی ، کسایی ؟ یرگفت

 

برخی از صاحبنظران همانند محمد عوفی در لباب‌الالباب رودکی را کور مادرزادانسته‌اند، همچنین قدیمی‌ترین منبع، رودکی را اکمه (کور مادرزاد)خوانده‌است. ولی برخی تنها از نابینایی او سخن گفته‌اند، ابو زراعه گرگانی  در باره او گفته است :

 

اگر به کوری چشم او بیافت گیتی را                       

                                               زبهر گیتی من کور بودنتوانم

 

 و دقیقی شاعر معروف می گوید :

 

استاد شهید زنده بایستی    

                                وان شاعر تیره چشم روشن بین

 

فردوسی  نیز زمانیکه از به نظم کشیدن کلیله و دمنه سخن می گوید از رودکی چنین یاد می کند :

 

گزارنده را پیش بنشاندند                 

                              همه نامه بر رودکی خواندند

 

و ناصر خسرو هم وی را چنین معرفی می کند :

 

اشعار زهد و پند بسی گفته است             

                                    آن تیره چشم شاعر روشن بین

 

اما نظامی عروضی در چهار مقاله سخنی از نابینایی او به میان  نمی آورد و تعدادی از شعرهای به جای مانده از شاعر حکایت از بینایی وی دارد :

 

همیشه چشمم زی زلفکان چابک بود               

                                        همیشه گوشم زی مردم سخندان بود

 

و در شعری با عنوان صحن چمن می گوید :

 

آن صحن چمن که از دم دی                

                                 گفتی دم گرگ یا پلنگ است

اکنون ز بهار مانوی طبع                     

                                 پر نقش و نگار همچو ژنگست

بر کشتی عمر تکیه کم کن                   

                                کاین نیل نشیمن نهنگ است

 

و در جایی دیگر در وصف طبیعت و بهار گفته است :

 

لاله میان کشت بخندد همی ز دور            

                                     چون پنجه ی عروس به حنا شده خضیب

نفاط برق روشن و تندرش طبل زن            

                                          دیدم هزار خیل و ندیدم چنین مهیب

 

با توجه به نمونه اشعاری که ذکر شد و در اشعار دیگری که از دیدن خود سخن می گوید به نظر می رسد که نوشته ی محمود بن عمر نجاتی صاحب کتاب بساتین الفضلا در باره رودکی که گفته است « رودکی در پایان عمر کور شده است » صحیح باشد . استادفروزان فر اعتقاد داشته اند که در مقایسه اشعار رودکی و یکی از شاعران نابینای شعوبی به نام بشاربن برد ، اشعار رودکی مغایرتی با نابینا بودنش ندارد امااستاد سعید نفیسی بر اساس کشفیات در دوره های اخیر معتقد بوده است که رودکی نابینانبوده است . همچنین در اشعاری هم که از وی باقی مانده اشاره ای به  کوری خود نکرده است.

 

در سال 1940 صدرالدین عینی که بنیانگزار ادبیات فارسی درکشور تاجیکستان است تصمیم گرفت بر اساس شواهد موجود در « تاریخ سمرقند » گور رودکی را پیدا کند پس از تلاش فراوان موفق شد آن را در گورستان قدیمی در روستای بنجرودبیابد و در سال 1965 با کمک باستان شناسان روسی نبش قبر کند در پژوهش ها معلوم شدکه وی در اثر آتش و ذغال گداخته کور شده است . همچنین شکستگی استخوان بدن وی نشان داده که وی پیش ازمرگ شکنجه شده است .

  

 

سمعانی در الانساب وفات رودکی را به سال 329 هجری درزادگاهش یعنی قریه بنج می داند که در همانجا نیز به خاک سپرده شد .

وی مداح امیر نصربن احمد اسماعیلی  امیر سامانی  ابو جعفر احمد بن محمد بن خلف بن لیث  و ماکان یسر کاکی سردار دیلمی بوده است .او صله‌های گرانی از ممدوحان خود دریافت می کرد وی بویژه در دربار امیر نصر سامانی محبوب بود و ثروت زیادی بدست آورد اما در اواخر عمر مورد بی مهری ممدوحان قرار گرفت و گرفتارتنگدستی شد .

 

در باره شعر معروف بوی جوی مولیان در کتاب چهار مقاله نظامی عروضی آمده است : (( در ایام فرمانروایی امیر نصر  بن احمد سامانی بود .وی زمستان به دارالملک خراسان مقام کردی و تابستان به سمرقند رفتی یا به شهری از شهرهای خراسان . مگر یک سال که نوبت هری بود ... نصربن احمد روی به هری نهاد و بدر شهر بمرغ سپید فرود آمدو لشگرگاه بزد و بهارگاه بود شمال روان شد و میوه های مالنو کروخ در رسید که امثال آن در بسیار جایها بدست نشود و اگر شود بدان ارزانی نباشد آنجا لشگر بر آسود و هواخوش بود و و باد سرد و نان فراخ و میوه های بسیار ... )) (2) چهار مقاله نظامی عروضی ص 51

 

به هر حال دلبستگی امیر به هوای هرات ، سبب میشود چهار سال در آنجا بمانند . لشگریان که دلتنگ شهر بخارا شده بودند نزد رودکی سمرقندی رفتند واز او خواستند به دلیل حشمتی که نزد امیر دارد با هنر خود کاری کند که او را تشویق به بازگشت به بخارا کند و در صورت موفق شدن آنان حاضرند پنج هزار دینار به پاداش دهند . رودکی پذیرفت و قصیده معروف« بوی جوی مولیان » را سرود و آن را با نواختن چنگ و خواندن با صوت خوش ، به پادشاه تقدیم می کند و این قصیده تاثیری بر امیر می گذارد که ((چون رودکی بدین بیت رسید ، امیر چنان منفعل گشت که از تخت فرود آمد، و بی موزه پای در رکاب خنگ نوبتی آورد و روی به بخارا نهاد چنانکه رانین و موزه تا دو فرسنگ در پی امیر بردند به برونه ، و آنجا در پای کرد و رودکی آن پنج دینارمضاعف از لشکر بستد . )) « چهار مقاله ص 53

 

 

و آن قصیده این است :

 

بوی جوی مولیان آید همی                   

                                   یاد یار مهربان آید همی

ریگ آموی درشتی های او                 

                                    زیر پایم پرنیان اید همی

آب جیحون از نشاط روی دوست            

                                     خنگ ما را تا میان آید همی

ای بخارا شاد باش و دیر زی               

                                میر زی تو شادمان آید همی

میر ماه است وبخارا آسمان                  

                                ماه سوی آسمان آید همی

میر سرواست و بخارا بوستان              

                                  سرو سوی بوستان آید همی

 

 یی نوشت :

(1 )    نمونه اشعار رودکی به اهتمام لیما صالح رامسری

 

 

(2 ) چهار مقاله نظامی عروضی  -تصحیح علامه محمد قزوینی  - نشر جامی -  چاپ اول 1372