جلوه هایی از اخلاق و فرهنگ ایرانی در داستان های شاهنامه ی فردوسی

  

 

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده : هما آقا جعفری

 

 

  

شاهنامه یکی از بزرگترین آثار جاودانه ی حماسی ادب پارسی و یکی از شاهکارهای ادبی جهان ، از شاعر نامدار فردوسی است ، این اثر ، سند و گواهی روشن بر شکوه و فرهنگ و تمدّن غنی ایرانیان قدیم و نمایانگر تاریخ و فرهنگ دوره باستانی ایران می باشد .

       می دانیم پیش از پذیرش دین مبین اسلام ایرانیان از آیین زرتشتی و کتاب مقدس اوستا پیروی می کردند . در اوستا پایه همه کارها و پیشامد های جهان براساس نیکی و بدی استوار است و سرانجام  نیکان ، به خیر و سرنوشت بدان ، به تباهی  پایان می پذیرد و  سرپیچی کنندگان  از راه یزدان ، جوانمردان و فرزانگان ، «فرّه ایزدی» را از خویش دور می کنند و خودکامگان  خود را به وادی نیستی می کشاند به این سبب مبانی تربیتی و اخلاقی دین بهی ، در سراسر روایت های شاهنامه فردوسی ، آشکار می باشد . فرهنگی که بر  راستی ، پارسایی ، گذشت ، نیکی و مهر ورزی استوار است .

استاد غلامحسین یوسفی در باره شاهنامه فردوسی چنین گفته اند :

« شاهنامه فردوسی ...همه در حمایت دادگری و خرد و مردمی و آزادگی است و راستی و نیکو کاری و وطن دوستی را تعلیم می دهد . چه ارزشی بالاتر از اینکه شاهنامه برای انسان کمال مطلوبی می آفریند والا و بشری ...» 0(1)

در سراسر شاهنامه ، در حین آشنایی با سرگذشت پهلوانان و پادشاهان ، با بسیاری از  آداب و سنت ها ی گوناگون زندگی ، آرمان ها و اخلاق نیاکان قدیم ایران نیز آشنا می شویم و همانطور که پیش از این آمد ، در می یابیم که در این روایت ها پیوسته ستیز و کشمکشی میان نیکی و بدی وجود دارد ، پیکاری پی گیر با پلیدی و پلشتی  برای رسیدن به رستگاری . آنچه  چشمگیر تر است پافشاری بر راستی ، درستی و پارسایی است .

یکی از اساسی ترین دلیل شیفتگی ایرانیان از گذشته تا کنون به شاهنامه ، ملموس بودن منش قهرمانان در این حماسه ی ملی می باشد ، ، و نیرومند ترین پادشاهان و پهلوانان هنگامی که به اوج توان و کمال  دست می یابند هر گاه فریفته  شوند و به بیراهه قدم گذارند ، سرنگون می شوند . گواه این سخن آنکه در داستان « پادشاهی جمشید »  جمشید شاه پسر تهمورث دیو بند ، هنگامیکه جانشین پدر شد ، توانست در زمانی حدود هفتصد سال پادشاهی   ، کارهای بسیاری انجام دهد . وی در این سالیان دراز برای آبادانی و رونق کشور تلاش فراوان می کند وی پس از دستیابی به هدف ها ، به جای سپاسگذاری از یزدان ، از پیروزی های پیاپی دچار غرور ، و فریفته و گرفتار اهریمن می شود و به سبب  خودکامگی و خودپرستی « فرّه ایزدی» ،  از وی باز پس گرفته می شود و همه نزدیکان وی ، از گرد او، پراکنده می شوند و سرانجامی دردناک را برای خود رقم می زند .

شما را زمن هوش و جان در تن است      

به من نگرود  هر  که  آهرمن  است

گر ایدون که  دانید  من  کردم  این            

 مرا   خواند  باید  جهان  آفرین

چو این گفته شد فرّ یزدان  ز  وی          

 گسست و جهان شد پر از گفتگوی  

  تربیت قوای جسم و روان از دوران باستان در نزد ایرانیان ارزش والایی داشت ،این کار به ویژه نزد شاهان و درباریان گسترش داشت تا جایی که یونانیان قدیم برخی از الگوهای اخلاقی و هنرهای پهلوانی ، چون سوار کاری و تیر اندازی را از ایرانیان فرا گرفته بودند و این امور در میان  یونان گسترش یافته بود .

در نوشته ی زیر به داستان فریدون و پسرانش از دیدگاه اخلاقی پرداخته شده است :

 

 فریدون ، پس از جمشید ، از بزرگترین پادشاهان وپهلوانان اسطوره ای در شاهنامه است . وی فرزند آبتین و فرانک ، و از نژاد تهمورث است :


جلد اول – ص 42 –ازبیت166به بعد

 

زتخم کیان بود و  بیدار  بود                     

خردمند و گرد و بی آزار بود

ز تهمورث گرد  بودش    نژاد                  

پدر بر پدر بر همی داشت یاد 

 

ضحّاک پدر فریدون را در زمان شیرخوارگی وی ، کشت و مادرش فرانک ، از بیم کشته شدن فرزند به دست ضحّاک ، و ی را به مردی که در « البرز کوه »سکونت داشت ، برد و به وی سپرد تا از او نگهداری کند وبا شیر گاو بپرورد .

 

جلد اول ص ازبیت 129به بعد

 

خردمند مام   فریدون   چو   دید           

 که بر جفت او بر چنان بد رسید

به    پیش  نگهبان    آن  مرغزار             

خروشید  و   بارید  خون  بر کنار

بدو گفت کاین کودک شیر خوار    

 ز من   روزگاری   به   زنهار دار

 پدروارش   از مادر   اندر   پذیر               

 وزین گاو نغزش بپرور به شیر  

 

 فریدون  دوران کودکی را در البرز کوه سپری کرد سپس به نزد مادر آمد و نژاد ش را از مام خود جویا شد ، مادرش در پاسخ فرزند چنین می گوید :

 

جلد اول – ص 42- ب164به بعد

 

تو بشناس کز مرز ایران زمین            

  یکی مرد بود   نام   او آبتین

ز تخم کیان بود و   بیدار  بود               

خردمند و گرد و  بی آزار بود

زتهمورث  گرد   بود ش  نژاد              

پدر بر پدربر همی داشت یاد

 

 فریدون پس از اگهی از نژاد و پیشینه خود ، به رهنمود سروش ایزدی که راز نابودی ضحّاک را به وی  آموخت همچنین به  پایمردی کاوه ی آهنگربه جنگ ضحّاک اهریمن  سرشت می رود  وپس از دست یافتن بر ضحّاک ، به رهنمود سروش بجای کشتن وی را درالبرز کوه با خواری به بند کشید تا سزای  پستی ها و پلشتی های خود را ببیند  بدینگونه فرمانروایی وی سرنگون شد :

 

جلد اول –ص 57- ازبیتبه بعد

 

بیاورد ضحّاک را  چون  نوند                   

به کوه دماوند کردش به بند

چو بندی بر آن بند بفزود نیز                 

 نبود از بد بخت مانیده    چیز

ازو نام ضحّاک چون خاک شد               

جهان از بد او همه  پاک  شد

 

  پس از فروپاشی پادشاهی ضحّاک بد گوهر ، فریدون کامروا بر تخت نشست و با داد و دهش در آبادانی کشور کوشید وی پانصد سال شاه ایران زمین بود .

 

جلد اول –ص58- ازبیت 1-3

 

فریدون چو شد بر جهان کامگار         

 ندانست جز خویشتن شهریار

به رسم کیان تاج و تخت مهی           

بیاراست با کاخ شاهنشهی...

زمانه بی اندوه گشت از بدی           

 گرفتند   هر   یک  ره    ایزدی

 

 فّرّخ فریدون سه پسر داشت به نام های تور و سلم و ایرج ، وی پادشاهی سرزمین های  خود را بین آنها تقسیم کرد ؛ روم و خاور را به سلم ، و توران زمین را به تور ، و پادشاهی ایران زمین را شایسته ی ایرج فرزند کهتر دانست :

 

جلد اول – ص70 – ب 290-به بعد

 

نهفته چو بیرون کشید از   نهان             

 به سه بخش کرد آفریدون جهان

یکی روم وخاوریکی ترک و  چین      

 سوم  دشت گردان  ایران  زمین

نخستین به سلم  اندرون  بنگرید            

 همه روم و خاور مر  او  را  گزید

دگر تور را    داد     توران    زمین                   

 ورا کرد سالار ترکان  و چین...

پس آنگه نیابت به ایرج  رسید                  

 مرو  را  پدر  شهر  ایران   گزید

هم ایران و هم دشت نیزه وران             

همان تخت شاهیّ و تاج سران

بدو داد   کورا   سزا   دید ،   گاه                   

همان تیغ و مهر و  نگین  و   کلاه

سران را که بد هوش وفرهنگ ورای       

مر او را چه خواندند ؟ ایران  خدای

 

روزگار دراز بدینسان گذشت و فریدون فرزانه سالخورده  شد در این زمان ابتدا سلم  از اینکه  پدر فرمانروایی ایران زمین را به ایرج ، پسر کهتر بخشیده ، ناسازگاری در پیش گرفت و  گرفتار حسادت و آز شد و در حالیکه خشمگین و دژم بود ، سواری به جانب چین گسیل کرد و به تور  چنین پیغام داد  :

 

جلد اول – ص 71 –از بیت 311به بعد

 

 بدل پرزکین شد به رخ پر زچین           

فرسته فرستاد زی   شاه   چین

بگفت آنچه  اندر دل اندیشه بود                 

 فرستاده ای   را   برافگند   زود

فرستاد     نزد     برادر       پیام                        

که جاوید زی خرّم  و   شادکام

سه فرزند بودیم ،   زیبای تخت                

یکی کهتر از ما به آمد به بخت

اگر مهترم من به سال و   خرد              

زمانه به مهر من    اندر   خورد

گذشته ز من تاج و تخت و کلاه         

 نزیبد مگر   بر  تو  ای   پادشاه

سزد  گر  بمانیم  هر   دو   دژم                

کزین سان پدر کرد بر ما ستم

چو  این  راز   بشنید  تور   دلیر                 

بر آشفت ناگاه چون  تند  شیر

 

تور هم از این تقسیم ناخشنودی خود را آشکار کرد و با سلم هم داستان شد و بی درنگ و  شکیب  ، مؤبدی را روانه کردند تا به گونه ای بایسته هر چه زودتر فریدون را آگاه کند و بگوید :


جلد اول – ص72-ازبیت 248به بعد

 

نکردی جز از  کژّی   و کاستی                 

نکردی به بخش اندرون راستی

سه فرزند بودت ، خردمند و گرد           

 بزرگ   آمده   نیز   پیدا   ز  خرد

ندیدی   هنر    با   یکی   بیشتر                         

 کجا   دیگری  زو  فرو  برد  سر

یکی   را   دم    اژدها   ساختی                      

 کی  را  به  ابر  اندر  افراختی

یکی تاج  بر  سر  به  بالین  تو                   

بدو  شاد  گشته  جهانبین    تو

نه ما زو به  مام  و  پدر کمتریم                  

که برتخت شاهی نه اندرخوریم

ایا       دادگر     شهریار    زمین                       

بدین داد   هرگز   مباد    آفرین

اگر  تاج  از  آن  ترک   بی  بها                     

شود  دور  یابد  جهان  زو  رها

سپاری بدوگوشه ای ازجهان             

 نشیند چوما ازتوخسته نهان

وگرنه سواران ترکان و  چین                   

هم ازروم گردان جوینده کین

فراز آورم  لشگری   گرز دار                   

از    ایران  ایرج   برآرم  دمار

 

مؤبد ، بنا بر فرمان ، بی درنگ و بسوی درگاه فریدون شتافت ، و هنگامیکه به  پیشگاه پادشاه رسید  پیام  جوانان خام  و نا هوشیار را با شرمساری و پوزش  با شاه در میان گذاشت ، آفریدون پس از آگاهی ، در پاسخ مؤبد گفت که من چنین روزی را از آن پسران بی خرد چشم داشتم از  جانب من به آن دو بگوی :


جلد اول – ص74 – ازبیت389به بعد

 

انوشه ! که   کردید   گوهر  پدید                   

 درودازشما خودبدینسان سزید

ز پند من ار  مغزتان  شد  تهی                    

همان  از خردتان  نبود  آگهی ؟

بدان    برترین  نام   یزدان   پاک                  

به رخشنده خورشیدوآژنده خاک

به تخت و کلاه و به ناهید و ماه             

که من بد نکردم  شما  را  نگاه

همه ترس  یزدان  بد  اندر  نهان                

همه راستی خواستم در  جهان

شما را کنون از دل  و  رای  من               

به کژّی و  تاری  کشید  انجمن

ببینید        تا       کردگار     بلند                    

چنین از شما کرد خواهد پسند؟

 

در پیامی که فریدون یزدان پرست وبا تجربه برای پسرانش می فرستد به آنها یاد آوری می کند که  زمان مرگ من بزودی فرا می رسد ومن نیازمند آرامشم و  پیمان برادری شما همواره باید  مستحکم  باشد و از آز و فریب  اهریمن دوری کنید و آنچه پیش آمده را با ایرج در میان می گذارد و از وی می خواهد که برای نبرد و رویارویی  با برادرانش آماده شود وگرنه آنها بر تو دست می یازند و تورا خواهند کشت . ایرج در پاسخ  سخنان پدر چنین گوید :

 

جلد اول- ص 76 – ازبیت440به بعد

 

نباید مرا  تاج   و   تخت   و   کلاه                 

شوم پیش ایشان دوان بی سپاه

بگویم   که    ای   نامداران    من                     

چنان چون گرامی تن وجان من

مگیرید  خشم  و    مدارید    کین                   

نه زیباست کین از خداوند دین

دل  کینه  ورشان  بدین    آورم                 

 سزاوارتر     ز انچه  کین  آورم

 

شاه فریدون به پور خردمند خود می گوید تو دلی پر از مهر و پیوند با بردران داری ولیکن آنها  که گرفتار فریب اهریمنند ، راه سازگاری در پیش نخواهند گرفت با این همه نباید نا امید بود تو برای دلجویی به نزد آنان برو ، من هم نامه ای پر از درد دل برایشان می نویسم و امید دارم بتوانی آنان را از فتنه گری و جنگ بازداری و من بارد یگر تو را تندرست ببینم .


جلد اول – ص77- 456

 

یکی نامه بنوشت  شاه   زمین               

به خاور خدای و به سالار چین

سر نامه   کرد   آفرین   خدای                

کجا هست و باشد همیشه بجای

سه فرزند را خواهم آرام   و   ناز         

 ازان پس که  بردیم   رنج   دراز

/ 0 نظر / 132 بازدید