مروری اجمالی بر تاریخ موسیقی ایران از دوران اساطیر تا پیش از اسلام

 

 

 

 

 

پیش درآمد

 

 

 

                                                                          

 

 

گردآورنده : محمد تقی ساعدی

 

پیش درآمد

 

 

موسیقی، وسیله ای برای بیان احساسات و نشان دادن حالات درونی انسان است و یکی از زیباترین و لطیف ترین هنرها به شمار می رود. لطیف از آن جهت که موسیقی تنها هنری است که رئالیسم ندارد. به عبارتی موسیقی هنریست کاملا درون گرا و غیرقابل لمس.

 موسیقی را می توان اصیل ترین جلوه فرهنگی و هنری ملت ها دانست، چرا که فرهنگ عبارت است از مجموعه تلاشهای که افراد ملتی در طی دوران تاریخ برای دست یافتن به زندگی آرمانی به عمل می آورند.

 پژوهش درباره تاریخ موسیقی ایران، به ویژه آنچه مربوط به دوران باستان می شود به علت کمبود اسناد و مدارک، کاری است دشوار و همراه با حدسیات که استناد به آنها کمی دشوار و نامطمئن است. نکته دیگر آنکه نمی توان دایرۀ پژوهش را محدود به مرز بندی های کنونی کرد. موسیقی و البته هر هنری توسط مسافران، تاجران، جهانگردان و دیگران مخصوصاً بعد از جنگها به مناطق مختلفی می رود و پایبند هیچ مرز بندی نمی شود. جاده ابریشم و جنگهای صلیبی بیشترین نقش را در انتقال هنر ایفا کرده اند.

 به طور کلی هنر موسیقی مانند سایر هنرهای ایرانی به دو دوره پیش از اسلام و پس از اسلام تقسیم می شود که این مقاله به قصد مروری اجمالی بر موسیقی پیش از اسلام جمع آوری شده است.

 

دورۀ اساطیری

 

 

 

از این دوره اطلاعات و اسناد قابل ملاحظه ای در دست نیست ولی به استناد مدارک موجود می توان به استمرار هنر در این دوره پی برد. بهترین مثال را فردوسی در شاهنامه بیان می کند و ساخت بعضی از سازهای ایرانی را به شهریاران و اساطیر ایران نسبت می دهد. از آن جمله انتساب نوعی طبل بزرگ به «هوشنگ» و یا علاقه «جمشید» به سرنا یا سرنای. فردوسی همچنین نای سفید را به «منوچهر» و «افراسیاب» نسبت داده است.

 ازجمله قدیمی ترین این آثار اثری مُهری است به شکل استوانه که متعلق به هزاره چهارم قبل از میلاد که به دست «دلوگاز» و «هلن کانتور» در بین سالهای 5259 تا 5299 میلادی در «چغامیش» در نزدیکی دزفول کشف شده که کهن ترین همنوازی جهان را به تصویر می کشد.

 در این تصویر که همگان بانوان هنرمند ایلامی هستند، نفر اول خواننده است که مانند همه آوازخوانان دست راست خود را کناره گوش خود قرار داده است. سپس چنگ بزرگی دیده می شود که پشت آن نیمرخ نوازندۀ زانو زده ای دیده می شود و علاوه بر آن، فرد دیگری مشاهده می شود که در حال طبل زدن می باشد، سپس نوازندۀ دیگر دو آلت شاخ مانند را به دست گرفته است که انتهای آن به دهن نوازنده می رسد پس نتیجه می گیریم که نوعی آلت بادی است و نفر چهارم بازهم خواننده ای با دست راست در کنار گوش است که این رسم در خاورمیانه تا امروز باقی مانده است.

 این تصویر نخستین سندی است که بشر از موسیقی به شکل هنری سازمان یافته دارد که در واقع پیشرو ارکستر های امروزی می باشد. نوازندگان به استثنای نوازنده طبل همگی به سمت راست چرخیده اند و در برابر مردی دیده می شوند که در جلوی خود میزی دارد و روی آن خوراکی های گوناگون چیده شده است و خدمتکاری از وی پذیرایی می کند. پس این مهر، ضیافتی را به تصویر می کشد.

 

 

 

  انگاره مهر چغامیش

 

 

انگاره مُهر چُغامیش متعلق به حدود 3533 سال قبل از میلاد

 

 

 

دورۀ ماد

 

 

 

اگر چه از این دوره اطلاعات زیادی در دست نیست ولی شواهد نشان می دهد که در این دوره موسیقی گسترش قابل توجهی داشته است.

 «هرودت» مورخ یونانی می گوید در دوره هخامنشی، نیایش های مذهبی مربوط به خدایان را با آواز و  بدون همراهی ساز انجام می دادند.

 در اوستا بخش اصلی کتاب به نام «گاتها» یا «گاثا» که مجموعه ای از شعر آزاد به نظر می رسد که با آهنگ و به صورت نیایش و با صوت خوانده می شد. در اوستا بارها توصیه شده که گاتها را با آواز بخوانید. واژه «گاه» به صورت پیوسته در موسیقی سنتی ایران به شکل پسوند در نام دستگاه های موسیقی آمده است مثل : سه گاه، چهار گاه و غیره.

 این واژه یادگار همان «گاث» یا «گات» است که در زبان پهلوی «گاس» و در فارسی دری به شکل «گاه» در آمد که به معنی سرود است.

 

 

 

ایلام (شوش)

 

 

 

بدون تردید می توان ایلام را یکی از نخستین کانون های هنر موسیقی در ایران زمین دانست.

 «فارمر» موسیقی شناس مشهور انگلیسی به استناد کتیبه های «سومری» و «اکدی» به این نتیجه رسیده است که در دوران «ایشنو شیناک» که از پادشاهان بود، عده ای از نوازندگان ایلامی هر پگاه و هر شامگاه در برابر معبد «ایشنو شیناک» موسیقی اجرا می کردند. ایشنو شیناک که نامش در اسامی بسیاری از فرمانروایان ایلامی دیده می شود، خدای مورد ستایش ایلامی ها بوده که مظهر قدرت و نگاهبانی شوش بوده و ظاهراً این اسم به عنوان تبرک روی پادشاهان گذاشته می شد.

 طبق نظریه فارمر می توان احتمال داد گونه «ایاز» موسیقی مذهبی شاید با نقاره زنی و همراه با نیایش بوده است.

 از موسیقی سازی یا همنوازی ایلام حجاری برجسته «کول فرعون» یا «فرح» به جا مانده که به عقیده فارمر در آن پیشوایان مذهبی در حال تقدیم قربانی نشان داده می شود و در این مراسم سه نوازنده ایلامی وجود دارند. یکی از آنها ظاهراً دف (دایره)  می زند و دو نفر دیگر نوعی چنگ می زنند، چنگی که فارمر آن را «ون» می گوید، همان سازی که در نگاره حجاری طاق بستان کرمانشاه از میراث هنری دوران ساسانی دیده می شود.

 کلمه چنگ به این دلیل است که چون این ساز با چوب درخت زبان گنجشک ساخته می شد آنرا در زبان پهلوی «وُن» یا «وون» می گفتند و در عربی به صورت «وَن» یا «صنج» و در نهایت «چنگ» نامیده شده است.

 سندی دیگر از دوران ایلام، تندیسی است از سفال که اکنون در موزه لوور پاریس نگاهداری می شود و نوازنده ایلامی نیمه برهنه ای را سرگرم  نواختن تنبور دسته بلند نشان می دهد. قدمت آن به هزاره دوم قبل از میلاد می رسد.

 

 

  .

/ 0 نظر / 123 بازدید