آرایه های ادبی

آرایه های ادبی

آرایه ها یا زینت های ادبی باعث زیبایی نثر و شعر می شود. این آرایه ها به دو گروه لفظی و معنوی تقسیم می شوند.

آرایه های لفظی: همان گونه که از نامش پیداست لفظ سخنی است که باعث زیبایی کلام می شود. مثلاً آرایه ی «تکرار» که از تکرار یک واژه به دست می آید.

مثال: «از درد سخن گفتن و از درد شنیدن     

                                    با مردم بی درد ندانی که چه درد است»

آرایه های معنوی:

 

برخلاف آرایه های لفظی در ظاهر کلام نیست و برای تشخیص آنها باید به معنای کلام دقت شود. مثلاً «استعاره» که زیبایی آن هنگامی مشخص می شود که ذهن با تلاش، به معنای ثانوی واژه پی ببرد: مثلاً در بیت زیر:

«چو تنها ماند ماه سرو بالا         

                                       فشاند از نرگسان لولوی لالا»

نظامی «شیرین» را توصیف می کند که در گوشه ای نشسته و گریه می کند؛ «ماه» استعاره از شیرین، «نرگسان» استعاره از دو چشم، و «لولوی لالا» استعاره از شک است.

1-تمام آرایه های ذکر شده در کدام گزینه از آرایه های لفظی است؟

1) تضاد، ترصیع، سجع، جناس         2) جناس، اغراق، واج آرایی، موازنه

3) سجع، لفّ و نشر، مراعات نظیر، ترصیع        4) ترصیع، جناس، موازنه، واج آرایی

 

الف) آرایه های لفظی


1) سجع

 


آرایه ای است که از همراه آمدن کلمات هماهنگ در آخر جمله های یک عبارت حاصل می آید؛ به تعبیر دیگر سجع آن است که در آخر جملات یک نوشته کلماتی آورده شود که از نظر وزن (تعداد حروف)، حرف آخر (حرف روی) یا هر دو یکی باشند.

مثال: همه کس را عقل خویش به کمال نماید و فرزند به جمال.

الهی بر سر ما خاک خجالت نثار نکن و ما را به بلای خود گرفتار نکن.

 

سجع سه نوع است: متوازی، مطرّف، متوازن.


1- سجع متوازی:

 

آن است که واژه های آخر جمله ها هم از نظر وزن و هم در حرف یا حروف پایانی یکسان باشند. این سجع زیباترین و خوش آهنگ ترین نوع سجع است.

مثال: هر که با بدان نشیند نیکی نبیند/ گره گشای هر بندی آموزنده ی هر پندی

 

2- سجع مطرّف:


آن است که واژه های آخر جملات از نظر حرف یا حروف پایانی یکسان اما از نظر وزن متفاوت هستند.

مثال: محبت را غایت نیست از بهر آن که محبوب را نهایت نیست.

 

3- سجع متوازن:

 

آن است که کلمات آخر جملات در وزن یکی اما در حرف آخر مختلف باشند.

مثال: فلان را اصلی است پاک و طینتی است صاف، دارای گوهری است شریف و صاحب طبعی است کریم.

2- در کدام گزینه سجع متوازن به کار رفته است؟

1) الهی بر تارک ما خاک خجالت نثار مکن و ما را به بلای خود گرفتار نکن.

2) راننده چرخ و زمان است و آورنده بهار و خزان است.

3) جد و جهدی عظیم داشت و ریاضتی و کرامتی عجیب.

4) دوران با خبر در حضور و نزدیکان بی بصر دور.

 

نکته ی مهم: در سجع سه شرط وجود دارد:


1) کلمات سجع مربوط به کلمات آخر جمله ها است و اول یا وسط جمله سجع وجود ندارد. پس در جمله ی «ای کریمی که بخشنده ی عطایی و ای حکیمی که پوشنده ی خطایی» بین «کریمی و حکیمی» و «بخشنده و پوشنده» آرایه ی سجع وجود ندارد؛ زیرا در آخر جمله نیستند.

2) در سجع باید حداقل دو جمله وجود داشته باشد؛ یعنی تنها در یک جمله آرایه ی سجع ساخته نمی شود؛ مثلاً در جمله ی «شب را به بوستان یکی از دوستان اتفاق مبیت افتاد» بین «بوستان و دوستان» سجع وجود ندارد چون تنها یک جمله است.

3) برای تشخیص سجع واژه های یکسان آخر جمله ها را در نظر نمی گیریم این کلمات ممکن است در یک جمله حذف شود؛ مثلاً در جمله ی «یکی از دوستان در کجاوه انیس من بودی و در حجره جلیس» کلمه و فعل «من بودی» در جمله ی دوم حذف شده است.

توجه: گاه ممکن است کلمه یا فعلی در آخر هر دو جمله به قرینه ی معنوی حذف شود. مثلاً در جمله ی «دل او در پرده های گمراهی نهان و حق از او روی گردان» فعل «است» از آخر هر دو جمله حذف شده است.

3- نام آرایه ای که از به همراه آمدن کلمات هماهنگ در آخر جمله های یک عبارت حاصل می آید، چیست؟

1) طباق          2) وزن           3) سجع            4) تشبیه

4- در همه ی گزینه ها به جز گزینه ی ....... آرایه ی سجع مشهود است. (ریاضی- سراسری 81)

1) صیاد بی روزی، ماهی در دجله نگیرد و ماهی بی اجل، در خشک نمیرد.

2) نصیحت پادشاهان کردن کسی را مسلم بود که بیم سر ندارد یا امید زر.

3) با چندین فضیلت که دست راست را هست، خاتم در انگشت چپ می کنند.

4) ارادت بی چون یکی را از تخت شاهی فرو آرد و دیگری را در شکم ماهی نکو دارد.

 

 

2) جناس

 


جناس آوردن دو یا چند کلمه در شعر یا نثر است که در نوشتن و تلفظ دقیقاً یا تقریباً به یک صورت باشند اما از نظر معنی با هم تفاوت داشته باشند. شباهت ظاهری دو کلمه به حدی است که دو کلمه باید همجنس به نظر برسند و خود کلمه ی «جناس» از «جنس» مشتق شده است.

 

جناس عمدتاً بر دو نوع است: جناس تام و جناس ناقص.


1) جناس تام:

 

آن است که دو کلمه هم در حروف (نوشتن) و هم در تلفظ کاملاً یکسان ولی در معنی متفاوت باشند.

چند مثال:

آفرین جان آفرین پاک را            

                           آن که جان بخشید و ایمان خاک را

«آفرین» اول به معنای «درود» و آفرین دوم به معنای «آفریننده» است.

بهرام که گور می گرفتی هم عمر     

                                             دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

«گور» اول به معنای «گور خر» و «گور» دوم به معنای «قبر» است.

«عشق شوری در نهاد ما نهاد     

                                      جان ما در بوته ی سودا نهاد»

«نهاد» اول به معنای «باطن و سرشت» و «نهاد» دوم فعل جمله به معنای «گذاشت» است.

5- در بین «چو حلقه ی در کعبه به صد نیاز گرفتم       دعای حلقه ی گیسوی مشکبوی تو کردم» چه صنعتی چشمگیر است؟ (فراگیر- نیمسال دوم 78)

1) تشبیه         2) ایهام         3) استعاره       4) جناس تام

6- «رخ شطرنج نبرد آنچه رخ زیبا برد» در این نیم بیت چه صنعتی وجود دارد؟ (فراگیر- نیمسال اول 81)

1) ایهام         2) جناس      3) سجع           4) ایهام تناسب

 

 

2) جناس ناقص:

 

آن است که دو کلمه دارای حروف مشترک و همجنس باشند اما در حرکت یا در حروف تفاوت اندکی با هم داشته باشند و بر چند نوع تقسیم می شود:

 

الف: جناس ناقص حرکتی:

 


آن است که دو کلمه در نوشتن یکسان ولی از لحاظ تلفظ (حرکت) مختلفند: مثال:

«گوهر مخزن اسرار همان است که بود      

                                 حُقّه ی مِهر بران مُهر و نشان است که بود»

«باید به مژگان رُفت گرد از طور سینین       

                                      باید به سینه رَفت زین جا تا فلسطین»

 

ب: جناس ناقص اختلافی:

 

به کار بردن دو واژه که فقط در یک حرف مختلفند و در بقیه ی حروف اشتراک دارند. مثال:

«تن ز جان و جان ز تن مستور نیست    

                                      لیک کس را دید جان دستور نیست»

«تهمتن چنین داد پاسخ که نام        

                                        چه پرسی کزین پس نبینی تو کام»

 

ج: جناس ناقص افزایشی:

 

آن است که یکی از دو کلمه نسبت به دیگری تنها یک حرف بیشتر داشته باشد؛ مثال:

«به هیچ یار مده خاطر و به هیچ دیار         

                                          که بر و بحر زیاد است و آدمی بسیار»

 

پ: جناس اشتقاق و شبه اشتقاق:

 

آن است که در نظم یا نثر کلماتی بیاورند که حروف آن ها متجانس و به یکدیگر شبیه باشند و اگر این کلمات از یک ریشه مشتق شده باشند مثل کلمات رسول، رسیل، رسایل و خواهان و خواهش و خواهنده به آنها جناس اشتقاق و اگر از یک ماده مشتق نباشند اما حروف آنها چندان شبیه به هم باشد که در ظاهر توهّم اشتقاق شود از قبیل الفاظ آستان، آستین و زمان و زمین و کمان و کمین و امثال آنها به آن جناس شبه اشتقاق گویند؛ «در میان مالکان مملکت و والیان ولایت رسل و رسایل متبادل گردد.»

«رندان تشنه لب را آبی نمی دهد کس     

                                        گویا ولی شناسان رفتند از این ولایت»

7- در همه ابیات زیر به جز 1 نوعی جناس به کار رفته است. (فراگیر- مهر ماه 84)

1) به موقف عرفات ایستاده خلف دعا خوان / من از دعا لب خود بسته، گفت و گوی تو کردم

2) فتاده اهل منی در پی منی و مقاصد / چو جامی از همه فارغ من آرزوی تو کردم

3) چو حلقه در کعبه به صد نیاز گرفتم / دعای حلقه گیسوی مشک بوی تو کردم

4) نهاده خلق حرم سوی کعبه روی عبارت / من از میان همه روی دل به سوی تو کردم

 

3) واج آرایی

 


به تکرار یک واج (صامت و یا مصوت) در کلمات یک مصراع یا بیت یا عبارت می گویند به گونه ای که کلام را آهنگین کند و بر تأثیر سخن بیفزاید.

چند مثال:

«بر او راست خم کرد و چپ کرد راست     

                                      خروش از خم چرخ چاپی بخاست»

واج آرایی در تکرار صامت «چ» و «خ»

«خیزید و خز آرید که هنگام خزان است       

                                             باد خنک از جانب خوارزم وزان است»

واج آرایی در تکرار صامت «خ» و «ز»

8- در کدام گزینه آرایه «واج آرایی» می یابید؟ (ریاضی- آزاد 80)

1) تو با من به بیداد کوشی همی          2) ای مرغ سحر عشق ز پروانه بیاموز

3) اندر طلب طعمه پر و بال بیاراست      4) مرا مادرم نام مرگ تو کرد

 

4) موازنه

 


تقابل سجع های متوازن در دو یا چند جمله یا در دو مصراع یک بیت است و به عبارت دیگر آن است که بین تمام کلمات دو مصراع و یا دو جمله رابطه ی سجع متوازن برقرار باشد.

مثال از نثر: طالب علم عزیز است و طالب مال ذلیل است.

طالب و طالب / علم و مال (متوازن) / است و است.

«فلان را کرم بی شمار است و هنر بی حساب؛ دارای عزمی است متین و طبعی کریم»

موازنه بین کلمات «کرم و هنر». «بی شمار و بی حساب». «عزمی و طبعی» و «متین و کریم» وجود دارد.

مثال از شعر: «چو شمع خنده نکردی مگر به روز سیاهم   

                                    چو بخت جلوه نکردی مگر ز موی سپیدم»

موازنه بین کلمات:

چو        شمع        خنده        نکردی        مگر        به         روز        سیاهم

↓             ↓            ↓              ↓             ↓          ↓          ↓             ↓

چو        بخت        جلوه        نکردی        مگر        ز          موی      سپیدم

و یا بیت «شاهی که رَخش او را دولت بود دلیل    

                                       شاهی که تیغ او را نصرت بود نشان»

9- در کدام بیت آرایه موازنه به کار رفته است؟

1) ز گرز تو خورشید گریان شود /  ز تیغ تو بهرام بریان شود

2) ما چو نائیم و نوا در ما ز توست / ما چو کوهیم و صدا در ما ز توست

3) روشنی روز تویی شادی غم سوز تویی / ماه شب افروز تویی، ابر شکر بار بیا

4) زلف او دام است و خالش دانه ی آن دام و من / بر امید دانه ای افتاده ام در دام دوست

 

5) ترصیع

 


تقابل سجع های متوازی در نظم یا نثر است و در اصطلاح آن است که قرینه های نظم یا نثر، هر لفظی با قرینه ی خود در وزن و حرف روی مطابق باشد.

مثال از نثر: «شام رفته و بام خفته» ← «شام و بام» و «رفته و خفته».

«سال از عد بیرون است و مال از حد افزون» ← «سال و مال» «از و از» «عدّ و حدّ» «بیرون و افزون».

مثال از شعر: «برگ و بی برگی بود ما را نوال  مرگ بی مرگی بود ما را حلال»

            برگ        بی برگی        بود        ما را        نوال

             ↓                  ↓            ↓           ↓            ↓

            مرگ       بی مرگی       بود        ما را        حلال

در این بیت به ترتیب «برگ و مرگ»، «بی برگی و بی مرگی»، «نوال و حلال» سجع متوازی هستند که در اصطلاح به آن ترصیع می گویند.

10-کدام گزینه با صنعت ترصیع مطابقت دارد؟

1) در نومیدی بسی امید است / پایان شب سیه سفید است

2) ای منوّر به تو نجوم جلال / وی مقرّر به تو رسوم کمال

3) جهان دل نهاده بر این داستان / همان بخردان و همان راستان

4) چنین قفس نه سزای چون من خوش الحانی است / روم به گلشن رضوان که مرغ آن چمنم

 

6) تکرار

 

 

آوردن کلمه ای است که در نوشتن، تلفظ و معنا یکی باشد.

مثال: مدتی می بایدش لب دوختن   

                                                 از سخن تا اون سخن آموختن


/ 0 نظر / 1766 بازدید